भारतातील जीवनाचे टप्पे

भारतातील जीवनप्रवासासाठी एकच सार्वत्रिक मार्ग नाही. कुटुंबाची परिस्थिती, प्रदेश, लिंग, समुदाय, आरोग्य, शिक्षण आणि वैयक्तिक ध्येये यांनुसार अनुभव बदलतात. बालपणात अनेकदा कुटुंबाची काळजी, शालेय शिक्षण, खेळ आणि सामाजिक जबाबदाऱ्या शिकणे यांना महत्त्व असते. आजी-आजोबा आणि इतर नातेवाईक मुलांच्या दैनंदिन जीवनात जवळून सहभागी असू शकतात. शिक्षणामुळे महत्त्वाचे बदल घडू शकतात. शालेय परीक्षा, व्यावसायिक प्रशिक्षण (vocational training), विद्यापीठ आणि पहिली नोकरी यांमुळे अधिक स्वावलंबनासोबतच अपेक्षाही वाढू शकतात. प्रौढत्वाचा संबंध अनेकदा उत्पन्न मिळवणे, नातेवाईकांना आधार देणे, जोडीदारासोबत नाते निर्माण करणे आणि घरासाठी योगदान देणे यांच्याशी असतो. काही प्रौढ स्वतंत्र राहतात, तर काही संयुक्त किंवा विस्तारित कुटुंबासोबत राहतात. अनेक लोकांसाठी विवाह हा जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग असतो. जोडपी स्वतःहून, नातेवाईकांच्या माध्यमातून किंवा वैयक्तिक आणि कौटुंबिक सहभाग एकत्र असताना एकमेकांना भेटू शकतात; काही लोक विवाह न करण्याचा निर्णय घेतात. पालकत्वामुळे मुले, वडीलधारी मंडळी आणि विस्तारित कुटुंबाप्रती जबाबदाऱ्या वाढू शकतात. काळजी घेण्याचे काम असमानपणे वाटले जाऊ शकते; प्रत्यक्ष व्यवस्था प्रत्येक घरानुसार ठरते. वृद्धावस्थेत निवृत्ती, आजी-आजोबा होणे, धार्मिक कार्य, समुदायातील सहभाग किंवा वेतनासाठी अथवा विनामोबदला काम सुरू ठेवणे यांचा समावेश असू शकतो. वयस्क लोक कुटुंबासोबत, जवळपास किंवा स्वतंत्रपणे राहू शकतात. आयुष्याचे शिक्षण, गृहस्थधर्म, हळूहळू निवृत्ती आणि आध्यात्मिक चिंतन यांच्याशी संबंधित टप्पे मांडणारी आश्रम व्यवस्था (ashrama) ही पारंपरिक हिंदू संकल्पना आहे. हे सांस्कृतिक आणि तात्त्विक प्रारूप आहे; भारतातील प्रत्येक जण पाळतो असे वेळापत्रक नाही.