ರಾಜಕೀಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ

ಭಾರತವು ಸಾರ್ವಭೌಮ, ಸಮಾಜವಾದಿ, ಧರ್ಮನಿರಪೇಕ್ಷ, ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಗಣರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಲಿಖಿತ ಸಂವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹಂಚುತ್ತದೆ, ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ತತ್ವಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಕೇಂದ್ರದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಚುನಾಯಿತ ಲೋಕಸಭೆಯ ವಿಶ್ವಾಸ ಹೊಂದಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸದನಗಳಿವೆ. ಲೋಕಸಭೆ (Lok Sabha) ನೇರವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾದ ಸದಸ್ಯರ ಮೂಲಕ ಜನರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ರಾಜ್ಯಸಭೆ (Rajya Sabha) ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಸದನಗಳು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತವೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೀತಿಗಳ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾನೂನುಗಳ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಭಾರತವು ಬಲಿಷ್ಠ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಹೊಂದಿರುವ ಒಕ್ಕೂಟ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಹಂತಗಳು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ತನ್ನದೇ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತವು ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರ ತರುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಚುನಾಯಿತ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು (Panchayati Raj institutions) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ; ಪಟ್ಟಣಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪುರಸಭೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆಗಳು ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ರಸ್ತೆಗಳು, ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ನೀರಿನ ಸೇವೆಗಳು, ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೇರಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಮತದಾರರನ್ನು ಸರ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು, ರಾಜ್ಯಾಧಾರಿತ ಪಕ್ಷಗಳು, ಮೈತ್ರಿಗಳು, ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಥವಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಚಳವಳಿಗಳಿವೆ. ಪಕ್ಷಗಳು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತವೆ, ಪ್ರಚಾರಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ ರಚಿಸಲು ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಚುನಾವಣೆಗಳು, ಶಾಸಕಾಂಗ ಚರ್ಚೆಗಳು, ಆಡಳಿತ, ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು, ಸಮಾಲೋಚನೆ, ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ, ನಾಗರಿಕ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನೀತಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಾಗರಿಕರು ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು, ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಸಂಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಬಹುದು, ಮನವಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕೋರಬಹುದು ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯುತ ಪ್ರಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯವು ಬಹಳ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಮಾಜದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಕೆಲವು ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿತ್ವವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅಸಮಾನ ಪ್ರಭಾವ, ನಿಧಾನಗತಿಯ ಆಡಳಿತ, ಧ್ರುವೀಕರಣ, ತಪ್ಪುಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರವೇಶದ ನಡುವಿನ ಅಂತರಗಳು ಅದರ ಮಿತಿಗಳಾಗಿರಬಹುದು. ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು, ಚುನಾವಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಗಳು, ಲೆಕ್ಕಪರಿಶೋಧಕರು, ಶಾಸನಾಂಗಗಳು, ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರು ಎಲ್ಲರೂ ಉತ್ತರದಾಯಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.