تاریخ ایران

ایران در چهارراهی کهن میان بین‌النهرین، آسیای مرکزی، قفقاز، جنوب آسیا و خلیج فارس قرار دارد. جوامع یکجانشین و دولت‌های نیرومند مدت‌ها پیش از آن‌که این کشور شکل سیاسی امروزی خود را پیدا کند، در این سرزمین وجود داشتند. مادها و شاهنشاهی هخامنشیِ پارس از بخش‌های محوری تاریخ باستان ایران‌اند. هخامنشیان قلمروی پهناور و متنوع را از طریق ساتراپی‌ها، راه‌ها، خراج و ادارهٔ محلی حکومت می‌کردند. پس از فتح اسکندر مقدونی، فرمانروایان هلنیستی بر بخش بزرگی از منطقه مسلط شدند. شاهنشاهی اشکانی بعدتر به قدرتی بزرگ تبدیل شد که مسیرهای بازرگانی شرق و غرب را به هم پیوند می‌داد. شاهنشاهی ساسانی دولتی متمرکز در ایران بنا کرد و از نهادهای زرتشتی پشتیبانی کرد. رقابت طولانی آن با جهان روم و بیزانس بر آسیای غربی اثر گذاشت. سپاهیان عرب مسلمان در سدهٔ هفتم ساسانیان را شکست دادند. اسلام به‌تدریج دین غالب شد، در حالی که زبان و سنت‌های فرهنگی فارسی دوام آوردند و بر جهان گسترده‌تر اسلام اثر گذاشتند. پس از آن، چندین دودمان ایرانی، ترک و مغول بر ایران فرمان راندند. این دوره‌ها در برخی مناطق ویرانی به بار آوردند، اما نظام‌های سیاسی تازه، شهرها، دانش، ادبیات و هنر نیز پدید آوردند. دودمان صفوی اسلام شیعهٔ دوازده‌امامی را به نهادی تعیین‌کننده در دولت تبدیل کرد. این امر به تمایز سیاسی و دینی ایران از شاهنشاهی‌های سنیِ همسایه کمک کرد. در دورهٔ قاجار، ایران با ضعف داخلی و فشار فزایندهٔ روسیه و بریتانیا روبه‌رو بود. انقلاب مشروطه قانون اساسی و مجلس را به وجود آورد و به نمادی ماندگار از حکومت پاسخگو تبدیل شد. دورهٔ پهلوی تمرکز قدرت، نوسازی به رهبری دولت، ملی‌گرایی و دگرگونی سریع اجتماعی را به همراه داشت و با سرکوب سیاسی نیز همراه بود. انقلاب ۱۹۷۹ به پادشاهی پایان داد و جمهوری اسلامی را بنیان گذاشت. جنگ با عراق، دگرگونی اجتماعی، کشمکش سیاسی و پیوندها با ایرانیانِ دیاسپورا دهه‌های بعد را شکل دادند. ایرانیان همچنان این تاریخ را به شیوه‌هایی گوناگون و گاه متعارض تفسیر می‌کنند.