مێژوو لە عێراق

زۆربەی عێراقی ئەمڕۆ لە نێوان یان نزیک ڕووبارەکانی دیجلە و فوراتە. کۆمەڵگە کۆنەکان لەم ناوچە فراوانەدا شار، سیستەمی کشتوکاڵ، نەریتی نووسین، یاسا، بازرگانی، ئەدەبیات و حکومەتی ڕێکخراویان پەرەپێدا. دەوڵەتە سوومەری، ئەکەدی، بابلی و ئاشوورییەکان لە کاتە جیاوازەکاندا هاتنە سەرکار. ئەوان یەک نەتەوەی بەردەوام نەبوون، بەڵام شوێنەوارەکانیان بەشێکی گرنگی میراتی شوێنەواری عێراق پێکدەهێنن. دواتر چەند ئیمپراتۆری و دەسەڵاتی حوکمڕانیی جیاواز بەسەر ناوچەکەدا زاڵ بوون، لەوانە حوکمڕانیی فارسی، کاریگەریی یۆنانی، پارتی و ساسانی. کۆچ، بازرگانی و گۆڕانی سیاسی بوونە هۆی گۆڕان لە کۆمەڵگەکان، زمانەکان و ئایینەکاندا. لە سەدەی حەوتەمدا، حوکمڕانیی موسڵمانان بۆ ناوچەکە فراوان بوو. شارەکانی وەک کوفە و بەسرە گرنگ بوون، و بەغدا دواتر گەشەی کرد بۆ ناوەندێکی سەرەکیی خەلافەتی عەبباسی، زانست، بازرگانی و کەلتوور. دوای لاوازبوونی دەسەڵاتی عەبباسی و داگیرکردنی بەغدا لەلایەن مەغۆلەکانەوە، چەند خێڵ و خێزانی حوکمڕان ناوچەکەیان بەڕێوەبرد. دواتر زۆربەی خاکەکە بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریی عوسمانی، لەگەڵ ئەوەی شێوازە ناوخۆییەکانی دەسەڵات هێشتا گرنگ بوون. دوای جەنگی یەکەمی جیهانی، دەوڵەتی نوێی عێراق لە ژێر کاریگەریی بەریتانیا و لەگەڵ پاشایەتییەکدا سەریهەڵدا. دواتر کۆماری جێگەی پاشایەتییەکەی گرتەوە؛ لەوەوە کودەتا، حوکمڕانیی سەرکوتکارانە، جەنگ، سزا، هێرش، داگیرکاری، گۆڕانی سیاسی و توندوتیژیی ناوخۆیی بەدوایدا هاتن. ئەم ڕووداوانە کاریگەرییان بە شێوەی جیاواز لەسەر کۆمەڵگەکان هەبوو و یادەوەرییە ئازاربەخشەکان، ئاوارەبوون، دامەزراوە زیانلێکەوتووەکان و گێڕانەوە مێژووییە ناکۆکەکانیان بەجێهێشت. بۆیە گفتوگۆ لەسەر مێژووی نزیک دەکرێت کەسی و هەستیار بە ڕووی سیاسی بێت. مێژووی عێراق هەروەها ژیانی ڕۆژانە، فێربوونی زانستی، شیعر، تەلارسازی، خوێندنەوەی ئایینی، کشتوکاڵ، پیشە دەستییەکان، بازرگانی، خۆپیشاندان و نوێبوونەوەی کەلتوور لەخۆدەگرێت. مۆزەخانە، وێرانەکان، ئەرشیفەکان، مێژووی زارەکی و یادەوەریی خێزان هەر یەکەیان تەنها بەشێک لە گشتەکە ئاشکرا دەکەن.