Natura an Italia

La natura an Italia a cangia con l’altitùdin, ël clima, la geologia, l’eva e l’ús uman dël teren. Muntagne nevià, colin boschive, pianure fluvial, zone volcaniche, paisagi sèch dij Sud e habitat marin a son tut part d’un midem quadro nazional. La biodiversità a dis la varietà dij vivent e dij ecosistem ch’a j’ospito. Le piant natie, j’inset, j’osej, ij mamifer, ij fonch e ij microorganism a l’han tut un rol. Tanti paisagi italian a son formà an part da j’uman. Teraç, pascol, olivet, vignet, bòsch ëd castagn e zone agricol tradissional a peulo sostn la natura quand a son gestì con cura. Ij pòst protet a includ ij *parchi nazionali*, ij *parchi regionali*, le *riserve naturali* e le zone marine protette. Le sò regole a vario përché certe a son concentrà su la conservassion severa, mentr d’autr a includ ëdcò pais, agricoltura, torism e attività an aria duberta. Le foreste a proteggo ël teren, a ten-o l’eva e ël carboni, a dan ombra e a fornìso habitat. Le zone umide e ij fium a sostn la fauna e a giuto a gestì l’eva, mentr le dune costiere e ij praderì marìn a proteggo le rive e la vita marina. La natura a l’é minaccià da la pèrdita d’habitat, l’inquinament, j’incendi, l’ús intensìf dël teren, ij disturbi e le specie introdute. Ël cangiament climàtich a peul gionté calor, sicità, stagion ch’a cangio e pression sui ecosistem ëd muntagna, d’eva dolsa e costier. La gent a peul gòde la natura caminand, vardand la fauna, nuidand, rampicand, andand an bici e fasend visite educative. Resté su le sente adatà, portesse via ij rument, controlé ij can e lassé piant e animal tranquij a ridu ij dan. La conservassion a peul proteg l’eva neta, ël teren fertil, l’identità local, ël torism e ël ben-esse. Dësnò, lë stat ëd protezion a peul nen risolve minca problema, e la cura eficaç a dipend dal monitoragi, dai fond, dal savè local e dij visitator responsabil.