Školstvo na Kosovu

Formalni školski sistem Kosova obuhvata obrazovanje u ranom detinjstvu, formalno predškolsko, osnovno, niže srednje i više srednje obrazovanje. Obrazovanje u ranom detinjstvu obuhvata decu od rođenja do pete godine, dok formalno predškolsko obrazovanje obično priprema decu uzrasta od pet do šest godina. Osnovno obrazovanje, na albanskom arsimi fillor, obuhvata razrede od 1. do 5. i obično decu uzrasta od šest do deset godina. Niže srednje obrazovanje, arsimi i mesem i ulet, obuhvata razrede od 6. do 9. i obično decu uzrasta od jedanaest do četrnaest godina. Više srednje obrazovanje, arsimi i mesem i larte, obično traje tri godine, od 10. do 12. razreda, iako neke zvanične statistike obuhvataju razrede od 10. do 13. jer pojedini profili ili programi traju duže. Škole mogu biti javne ili privatne, ali privatne škole moraju imati licencu. Razredi od 1. do 9. mogu se organizovati u jednoj kombinovanoj školi ili u odvojenim osnovnim i nižim srednjim školama. Mogućnosti višeg srednjeg obrazovanja obuhvataju gjimnaz, stručne škole, muzičke škole i umetničke škole. Programi mogu biti opšti ili usmereni na prirodne nauke, matematiku i informatiku, jezike, društvene nauke, tehničke oblasti, poljoprivredu, ekonomiju, medicinu, trgovinu, teologiju, muziku ili umetnost. Centri kompetencija, resursni centri i specijalne škole pružaju specijalizovanije mogućnosti. Dete obično polazi u prvi razred sa šest godina. Raniji upis zahteva procenu stručnog tima i odobrenje direktora škole. Za razrede od 1. do 9. opština obično određuje upisno područje, a deca koja tu žive imaju pravo na upis. Škole mogu primati decu izvan upisnog područja kada ima slobodnih mesta i kada su ta mesta transparentno objavljena. Više srednje obrazovanje može obuhvatati više opština ili biti koordinisano na nivou Ministarstva. Strana deca imaju pristup prema važećim pravilima pod istim uslovima kao i druga deca. Obavezno pohađanje počinje u školskoj godini nakon šestog rođendana deteta i završava se nakon nižeg srednjeg obrazovanja. Roditelji snose glavnu odgovornost za upis i redovno pohađanje nastave. Neopravdani izostanak upisa ili pohađanja može predstavljati administrativni prekršaj. Direktor škole može odobriti do dve nedelje odsustva na osnovu pisanog zahteva. Obrazovanje kod kuće zahteva opštinsku procenu i usklađenost sa važećim lokalnim pravilima. Opštine organizuju bezbedan prevoz, ali se naknade za prevoz mogu razlikovati; deca sa invaliditetom ili teškoćama u učenju koja ispunjavaju uslove imaju pravo na odgovarajući besplatan prevoz. Kosovski okvir nastavnog plana zasnovan je na kompetencijama i obuhvata šest ključnih kompetencija. Škole prate osnovni nastavni plan i mogu mu dodati školski nastavni plan do 20%, kao i predmetne programe. Nastava se može izvoditi na službenim jezicima ili jezicima zajednica, a svaki učenik uči najmanje jedan službeni jezik. Javne škole mogu koristiti samo nastavne materijale koje je odobrilo Ministarstvo. Odobreni udžbenici za razrede od 1. do 9. su besplatni. Nastavnici kontinuirano procenjuju učenje formativnim i sumativnim metodama, uključujući rad u učionici i evidenciju postignuća. Spoljno ili državno ocenjivanje sprovodi se prema Kosovskom okviru nastavnog plana na kraju 5. i 9. razreda i na kraju višeg srednjeg obrazovanja. Učenici koji završe više srednje obrazovanje mogu polagati državnu maturu; njen aktuelni format za 2026. obuhvata maternji jezik, engleski, matematiku i izborni predmet. Svedočanstva, evidencije ocena i potvrde o završetku dokumentuju napredak i završene nivoe. Obavezno javno obrazovanje ne naplaćuje školarinu. Licencirane privatne škole određuju školarinu prema ugovorima sa porodicama. Ministarstvo, opštine i škole imaju različite odgovornosti: Ministarstvo utvrđuje nacionalnu politiku, standarde, nastavne programe, licenciranje, inspekciju, školski kalendar i spoljno ocenjivanje; opštine i njihove uprave za obrazovanje vode škole, objekte, upisna područja, prevoz, lokalnu podršku i postupke zapošljavanja; direktori, školski odbori i saveti roditelja vode svakodnevnu administraciju, evidencije i primenu školskih pravila. Inkluzivno obrazovanje je podrazumevani pristup. Učenik može dobiti individualni obrazovni plan, stručnu podršku i primerenu pomoć kao što su znakovni jezik, Brajevo pismo ili podrška za orijentaciju. Opštinski stručni timovi za procenu mogu uključivati stručnjake za obrazovanje, socijalni rad, psihologiju i rehabilitaciju. Najpre se razmatra redovna škola; resursne sobe, posebna odeljenja, resursni centri ili specijalne škole razmatraju se nakon stručne procene kada redovno okruženje nije izvodljivo. Posle 9. razreda učenici mogu preći u gjimnaz ili stručnu, muzičku ili umetničku školu. Završetak višeg srednjeg obrazovanja može voditi zaposlenju ili, ako su ispunjeni uslovi za upis, daljem školovanju.