Кыргызстандагы тамак-аш

Кыргызстанда тамак-ашка жетүү бир нече жол менен камсыздалат: үй-бүлөлөр азык-түлүк өндүрөт, чарбалар жана мал жергиликтүү базарларды камсыздайт, адамдар базарлардан жана дүкөндөрдөн соода кылат, ал эми кафелер, ресторандар, ашканалар жана боз үй туризмин уюштурган кызмат көрсөтүүчүлөр даяр тамак берет. ФАОнун маалыматы боюнча, азык-түлүк өндүрүшүнүн болжол менен 98 пайызы үй-бүлөлүк чарбаларга туура келет. Фергана, Чүй жана Талас өрөөндөрү ири айыл чарба аймактары; жайлоодогу мал чарбачылыгы, башкача айтканда, бийик жайыттарда малды мезгилдүү жаюу, эт жана сүт өндүрүшүн колдойт. Алыскы тоолуу жана кышкы аймактарда сезондук чектөөлөр Бишкек менен Ошко караганда көбүрөөк болушу мүмкүн. 2025-жылдагы түшүмгө болжол менен 1,789 млн тонна дан кирген; анын ичинде 490 500 тонна буудай, 449 000 тонна арпа, 846 400 тонна жүгөрү жана 56 300 тонна күрүч болгон. Ошондой эле 1,1702 млн тоннага жакын картошка, 1,3665 млн тонна жашылча жана 406 700 тонна мөмө-жемиш жыйналган. 2024-жылга салыштырганда дан өндүрүү 14,2 пайызга азайып, жашылча өндүрүү 11,3 пайызга, мөмө-жемиш 17,5 пайызга өскөн. 2025-жылдын аягында малдын саны болжол менен 1,859 млн бодо малды, 6,3316 млн кой-эчкини, 566 000 жылкыны жана 8,6501 млн үй канаттуусун түзгөн. Салттуу тамактарда көбүнчө эт, ун, сүт азыктары, нан жана пияз колдонулат. Бешбармак — кайнатылган эт, буудай кесмеси жана чык деп аталган пияз соусунан жасалат. Кымыз — бээнин ачытылган сүтү. Боорсок, куурдак, манты, палоо жана ашлян-фу да кеңири тараган мисалдар. Рецепттер жана ингредиенттер шаар, өрөөн, тоолуу коомчулук жана этностук ашкана салттарына жараша айырмаланат; тамактын аталышы бир эле рецепт бар дегенди билдирбейт. Тамак-аштын баасы аймакка, мезгилге, товарга жана сатуу каналына жараша өзгөрөт. 2026-жылдын 26-майындагы расмий жумалык мониторингдин орточо баасы биринчи сорттогу жергиликтүү ундун килограммына 35,6 сом, нандын килограммына 66,9 сом, сүттүн литрине 83,4 сом, уй эттин килограммына 732,5 сом, кой эттин килограммына 748,1 сом, күрүчтүн килограммына 141,6 сом жана он жумурткага 114,9 сом болгон. Аймактар арасында Бишкекте баалар көп учурда эң жогору. Ресторандардагы улуттук бааларды түз салыштырууга боло турган бирдиктүү расмий булак жок, ошондуктан даяр тамактын баасын жергиликтүү деңгээлде салыштыруу керек. Тамак-аштын жеткиликтүүлүгү анын азыктык сапатына тең эмес. 6–59 айлык балдардын болжол менен 26 пайызы сегиз азык-түлүк тобунун жок дегенде бешөөнү алат; Чүй жана Жалал-Абадда өзгөчө көйгөйлөр айтылган. Болжол менен 3,2 млн адам аш болумдуу тамактанууга каражаты жетпейт деп бааланат, ал эми беш жашка чейинки балдардын 21 пайызында аз кандуулук бар. Айрым балдардын рационунда нан, макарон жана таттуу чай үстөмдүк кылышы мүмкүн. Улуттук тамак-аш системасына негизделген диеталык колдонмолор 2026-жылдын февралында дагы иштелип жаткан. Импорттук кошумча балдар тамагында кант же туз көп болуп, энбелгиси толук эмес болушу мүмкүн. Тамак-аш коопсуздугун бир нече орган көзөмөлдөйт. Саламаттык сактоо министрлиги жана анын Оорулардын алдын алуу жана мамлекеттик санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл департаменти санитардык-эпидемиологиялык көзөмөлдү, текшерүүлөрдү жана лабораториялык изилдөөлөрдү жүргүзөт. Ветеринардык кызмат жаныбар тектүү азыктарды жана ветеринардык маселелерди көзөмөлдөйт; Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлиги ветеринария, фитосанитария жана азык-түлүктү кайра иштетүү тармактарына жооптуу. Кыргызстандарттын жана Монополияга каршы жөнгө салуу кызматынын да тиешелүү ролу бар. HACCP, гигиенанын жакшы практикалары жана өндүрүштүн жакшы практикалары жайылтылууда; тамактан уулануу тобокелдигине байланыштуу коомдук тамактануу жайларын текшерүү көбөйгөн. 2025-жылдын 12-ноябрында кабыл алынган №254 мыйзам 2026-жылдын 19-ноябрында күчүнө кирүүгө белгиленген; ишкерлер жана керектөөчүлөр учурдагы өтмө эрежелерди келечектеги укуктук алкактан айырмалашы керек. Азык-түлүк өндүрүшү суу, жайыт жана климаттын басымына да туш келет. 2025–2029-жылдарга Жашыл экономика программасы 2022-жылга салыштырмалуу айыл чарбасынын өндүрүмдүүлүгүн 25 пайызга жогорулатууну жана бузулган жердин 30 пайызын калыбына келтирүүнү көздөйт. Климаттык божомолдорго ылайык, кылымдын ортосуна карата сугатка болгон керектөөнүн 24 пайызына чейин камсыздалбай калышы мүмкүн; айыл чарба кирешесинин жылдык жоготуусу болжол менен 5–10 пайызга жетиши ыктымал. Сууну үнөмдөөчү сугат, жайытты башкаруу, сүт жана багбанчылык кластерлери, муздатуу жана сактоо жайлары, кайра иштетүү жана климатка ылайык дыйканчылык негизги практикалык жооптор болуп саналат. 2025–2029-жылдардагы органикалык өндүрүш программасы коомдук талкууга коюлган долбоор катары гана айтылып келген; аны кабыл алынган улуттук программа деп эсептөөгө болбойт.