Достук көбүнчө кадимки социалдык байланыш аркылуу түзүлүп, сакталып турат. Үй-бүлө жана туугандар, кошуналар, мектеп же университет, жумуш, спорт, музыка, маданият, кызыкчылыктар, жергиликтүү коомчулуктар, ыктыярчылар топтору жана онлайн тармактар адамдар менен таанышууга мүмкүнчүлүк берет. Бул мамилеге кыргызча «дос» жана «достук» деген сөздөр колдонулат. Жаштар үчүн атайын уюштурулган жолугушуулар жалпы өлкө боюнча негизги таанышуу жолу экени документтештирилген эмес. Инновациялык 30 мектептеги маалымат боюнча окуучулардын 22,5 пайызы спорт ийримдерине, 18 пайызы музыка же бийге, 9,2 пайызы хоббиге жана 6,9 пайызы театрга катышкан; мектептердин 83 пайызында окуучулар парламенти болгон. Бул мектептердин маалыматы улуттук деңгээлде өкүлчүлүктүү эмес. Колдонуудагы жаштар боюнча маалымат достукка жетүү жашка, жыныска, жайгашкан жерге, тилге, кирешеге, интернетке жетүүгө, аралыкка, майыптыкка жана коопсуз коомдук жайлардын болушуна жараша айырмаланарын көрсөтөт. 2020-жылдагы сурамжылоодо достору менен үзгүлтүксүз жолугушуу эркектерде аялдарга караганда көбүрөөк болгон: 41,9 пайызга каршы 22,2 пайыз. Сурамжылоодо аялдар достору менен үйдө жеке жолугушууга көбүрөөк, ал эми барда, кафеде, клубда же жаштар жолугушуучу жайда азыраак кездешкени да аныкталган. Айыл жериндеги теңтуштардын интеграциясы бир аз жогору болгон; шаардагы достор топтору этностук, тилдик жана социалдык жактан ар түрдүү болгон. Сурамжылоого катышкандардын жарымына жакыны дос тандоодо этностук таандыктык, тил же социалдык макам маанилүү эмес деген; 25,5 пайызы диндер аралык теңтуштар тобунда болгон. Бул табылгалар сурамжыланган топко тиешелүү жана ар бир курак же аймак үчүн эреже катары кабыл алынбашы керек. Достук берилгендикти, ишенимди, эмоциялык же социалдык кеңешти, чогуу бош убакыт өткөрүүнү, өз ара жардамды жана расмий эмес үйрөнүүнү камтышы мүмкүн. Ошол сурамжылоодо катышуучулардын 85,2 пайызы берилгендикти маанилүү же абдан маанилүү деп эсептеген, 74,6 пайызы досторуна ишенерин, 53,8 пайызы аларга терең ишеним артарын билдирген. Канча жолу байланышуу, достуктун өзгөчөлүгү, жеке чектер жана жардамдын өлчөмү мамиледеги адамдардын өзүнө байланыштуу. Жеке достук акчалай колдоого, өкүлчүлүккө, сыр сактоого же байланышты улантууга автоматтык укук бербейт. Кыргызстанда жеке достукту мамлекеттик каттоо, достук күбөлүгү, милдеттүү мүчөлүк же расмий токтотуу жол-жобосу жок. Теңдикке, жеке жашоого, кадыр-баркка, кат-кабар жана электрондук байланыштын купуялуулугуна, сөз эркиндигине, биригүүгө жана тынч чогулууга байланыштуу конституциялык кепилдиктер адамдарга жана тиешелүү жагдайларга колдонулушу мүмкүн. Укуктарды башка адамдардын укугун бузуу үчүн колдонууга болбойт. Мектеп, клуб, ыктыярчылар тобу же долбоор кошумча өз эрежелерин, коргоо талаптарын жана макулдашылган милдеттерин белгилей алат. Тынч чогулуу жөнүндө мыйзам расмий топтук чогулуштарды камтыйт, бирок кадимки жеке достукту жөнгө салбайт. Жаштар жөнүндө №157 мыйзам 2024-жылдын 8-февралынан тартып колдонулуп, 14 жаштан 35 жашка чейинкилерди жаштар деп аныктайт. Ал мамлекеттик жаштар саясатынын түзүмдөрү, билим берүү, маданият жана спорт органдары, жергиликтүү өз алдынча башкаруу аркылуу катышууну, өнүгүүнү, жаштар уюмдарын, изилдөөлөрдү, ыктыярчылыкты жана жаштар кыймылдарын колдойт. Жаштар уюмдары юридикалык жак макамын алып же албай жергиликтүү жерде түзүлүшү мүмкүн; жетүү жана иш-аракеттер аймакка жана мекемеге жараша айырмаланат. Ыктыярчылык акы төлөнбөйт; билим, тажрыйба жана көндүм бере алат, бирок достукту кепилдебейт жана жеке мамиле жаратпайт. ЮНИСЕФтин ыктыярчылар программасы өлкө боюнча жана аймактарда 14–25 жаштагы адамдар үчүн иштейт. Кыргызча жана/же орусча билүү талап кылынат; программада балдарды коргоо, баарлашуу, санариптик жана медиа сабаттуулук, коомдук иш боюнча окуу бар. Жарыяланган нускамада айына болжол менен 60 саат акы төлөнбөй иштөө көрсөтүлгөн. Мындай программа адамдардын жолугушуусуна жана кызматташуусуна шарт түзөт, бирок жалпы улуттук достук платформасы же адамдарды жупташтыруу кызматы эмес. Санариптик баарлашуу кеңири колдонулат, бирок баардыгы үчүн жеке жолугушууну алмаштырбайт. 2020-жылдагы жаштар сурамжылоосунда 74,5 пайыз мессенжерлерди, чаттарды, Skype, WhatsApp, Viber же FaceTime кызматтарын көп колдонуп, 23,1 пайызы кээде колдонгон. Социалдык тармактарды 56,8 пайызы үзгүлтүксүз, 23,8 пайызы кээде пайдаланган; 17,4 пайызы интернетке кире албаганын билдирген. Демек, түзмөк, интернет баасы жана тармакка жетүү достукту онлайн улантуу мүмкүнчүлүгүнө таасир этет. Миграция, окуу жана жумуш достукту Кыргызстанга же башка өлкөлөргө жайылтышы мүмкүн. Улуттук статистикада иммиграция 2021-жылдагы 8 229дан 2024-жылы 14 669га өскөн, эмиграция болсо 8 998ден 3 461ге азайган; бул сандар достукту түз өлчөбөйт. Онлайн достук фишинг, аккаунтту басып алуу, алдамчылык, жалган профиль, доксинг, купуялуулуктун жоголушу, кибербуллинг жана офлайн чырдын уланышына алып келиши мүмкүн. Күчтүү сырсөз жана эки факторлуу аутентификация колдонуңуз, жеке маалыматты мүмкүн болушунча аз бөлүшүңүз, текшерилбеген акча сурамдарына же шилтемелерге ишенбеңиз, белгисиз профилдердин сурамын четке кагып, окуя тууралуу билдирүү жасаңыз. 2025 жана 2026-жылдардагы улуттук талкууда жаштардын онлайн агрессиясы жана кибербуллинг темасы көтөрүлгөн, бирок өлкө боюнча таралышы аныкталган эмес. Тиешелүү учурда мектеп, үй-бүлө жана платформалар коргоого катыша алат. 2023-жылдын ноябрынан 2024-жылдын майына чейин Бишкек менен Ошто жергиликтүү жана эл аралык студенттер катышкан топтор аралык долбоор уюшкан иш-чаралардан кийин ишеним, эмпатия, байланыш түзүүгө даярдык жана коопсуздук сезими жогорулаганын көрсөткөн. Бул жыйынтык ошол долбоорго гана тиешелүү; улуттук көрсөткүч деп эсептелбейт. Коопсуз жетүү мүмкүн болгон жерде жергиликтүү жолугушуулар, ыктыярчылык, спорт, маданий иштер жана коомдук катышуу социалдык байланыштарды кеңейтүүнүн практикалык жолдору боло алат. Алыстык макулдашылган байланыш, топтук чат, үн же видео чалуу, чогуу санариптик иш-аракет жана жолугушуу аркылуу жеңилдетилиши мүмкүн. Кадимки чыгымдарга интернет, телефон, транспорт жана жолугушуу чыгымдары кирет; достукту улантуу үчүн жалпы мамлекеттик төлөм же тариф жок. Уюшкан иштер акысыз болушу же кызмат көрсөтүүчүнүн баасына жараша акы талап кылышы мүмкүн. Адамдар чырды түз талкуулап, чек коюп, байланышты азайтып же токтотуп, бөгөт коюп же топтон же жерден чыгып кете алат. Чыр мектепте, университетте, ыктыярчылар долбоорунда жаралса, мугалим, координатор же долбоор жетекчиси жардам бере алат. Зомбулук, коркутуу, шантаж, аңдуу же олуттуу киберчабуул болсо, расмий эмес элдешүүгө үмүттөнбөстөн коргоо жана укук коргоо органдарына кайрылуу керек. Үй-бүлө же коомчулуктун колдоосу жардам бериши мүмкүн, бирок Кыргызстанда жалпыга жеткиликтүү достукту элдештирүү кызматы же достук аяктагандан кийинки атайын колдоо кызматы жок. Зомбулукка, коркутууга, кыянаттыкка же катуу буллингге кабылган балдар менен өспүрүмдөр кеңеш жана тиешелүү жакка багыттоо үчүн акысыз, күнү-түнү иштеген 111 мамлекеттик балдар ишеним телефонуна чала алат; дароо коркунуч болсо полицияга же шашылыш жардамга кайрылуу керек.
Кыргызстандагы достук
Кыргызстанда достук — жеке, ыктыярдуу жана романтикалык эмес мамиле. Адамдар үй-бүлө, мектеп, жумуш, спорт, кызыкчылык жана коомчулук аркылуу таанышышат. Жеке достукту мамлекет каттабайт жана аны расмий токтотуу жол-жобосу жок.
VivAVia can make mistakes. Check important information.