Кыргызстандагы романтикалык мамиле

Романтикалык мамиленин өзү Кыргызстанда расмий жубайлык укуктарды же милдеттерди жаратпайт. Конституция жеке жашоону жана кадыр-баркты коргойт; өнөктөштү эркин тандоо жана өз ара макулдук болушу керек. Мажбурлап никеге тургузууга жана ала качып никеге мажбурлоого мыйзам жол бербейт. Каралган мыйзамдык булактар мамлекеттик никени аял менен эркектин биримдиги катары сүрөттөйт. Расмий каттоодон өтүүнү каалаган жубайлар аймактык ЗАГС/ЖААКка биргелешкен арыз беришет. Арыз ээлери инсандыгын ырастоочу документтерди жана зарыл болсо мурдагы нике аяктаганын тастыктаган документти берет. Чет өлкөлүк арыз ээсине адатта никеге турууга тоскоол болгон башка никеси жок экенин тастыктаган маалымкат, ошондой эле легалдаштыруу же апостиль жана нотариалдык күбөлөндүрүлгөн котормо керек. Кадимки күтүү мөөнөтү — бир ай. Кош бойлуулук, баланын төрөлүшү же өмүргө түздөн-түз коркунуч сыяктуу жагдайларда, тиешелүү чечимге жараша, арыз берилген күнү каттоого уруксат берилиши мүмкүн. Мамлекеттик каттоо акысыз; нике күбөлүгү 17,60 сом, арыздын бланкы 0,50 сом турат. Салтанаттуу же сыртка чыгып каттоо үчүн акы алынат. Каттоодон өткөн жубайлар тең укуктарга жана милдеттерге ээ; үй-бүлөлүк маселелер теңдикке жана биргелешкен чечим кабыл алууга негизделет. Сүйлөшүү же каттоосуз чогуу жашоо автоматтык түрдө жубайлардын расмий макамын же мүлктүк укуктарын бербейт. Үй-бүлөлүк зомбулук жөнүндө Кыргызстандын мыйзамы иш жүзүндө жубайлардай чогуу жашаган адамдарды да үй-бүлөлүк мамилеге теңейт, бирок сүйлөшүп жүргөндөргө гана тиешелүү учур белгилүү коргоо чарасына киреби — ал жагдайга жараша өзүнчө бааланат. Ар бир адам үй-бүлөлүк зомбулук тууралуу Ички иштер министрлигине же жергиликтүү милиция органына кабарлай алат. Жагдайлар аныкталгандан кийин 24 сааттын ичинде коргоо ордери берилип, алгач үч күнгө жарактуу болот; жабырлануучунун өтүнүчү менен 30 күнгө чейин узартылышы мүмкүн. Шашылыш жардам үчүн 112ге кайрылса болот. Өлкө боюнча иштеген 5200 ишеним телефону акысыз, анонимдүү, купуя жана күнү-түнү иштейт. Ошондой эле кризистик, социалдык, медициналык, психологиялык жана укуктук кызматтар бар. Эки жубай тең биргелешип арыз берсе, жалпы жашы жете элек балдары болбосо жана мүлк же башка дооматы жок болсо, никени ЗАГС/ЖААК аркылуу бузса болот. Экинчи жубай дайынсыз жоголгон же аракетке жөндөмсүз деп сот тапкан, же үч жылдан ашык мөөнөткө эркинен ажыратылган учурда да бир тарап ЗАГС/ЖААКка арыз бере алат. Башка учурлар сотто каралат. ЗАГС аркылуу катталган ажырашуу үчүн бир айлык мөөнөт колдонулат; сот аркылуу ажырашуу сот чечими күчүнө киргенден кийин арыз берилген күнү катталат. Кош бойлуулук маалында же бала бир жашка толо электе аялынын макулдугусуз ажырашууга, сот өзгөчө чечим чыгарган учурдан тышкары, жол берилбейт. Юстиция министрлиги мамлекет кепилдеген юридикалык жардам көрсөтөт. Ажырашып жаткан тараптар жардам алууга укуктуу болушу мүмкүн; үй-бүлөлүк зомбулуктан жабыркагандар киреше текшерилбестен жардам алышат. Кеңештер жарандарга, чет өлкөлүктөргө, жарандыгы жок адамдарга жана качкындарга берилет; кирешени текшерүү талап кылынса, координатор чечимди үч күндөн кечиктирбей чыгарууну көздөйт. Каралган расмий булактарда сот аркылуу ажырашуунун баасы жана тарифтери ырасталган эмес. 2024-жылдын расмий маалыматында 45 033 нике катталып, 13 042 ажырашуу катталган; бейформал биримдиктер бул эсепке кирбейт. Тарыхый изилдөөлөрдө 2000–2018-жылдарды камтыган сурамжылоодо өнөктөшү болгон аялдардын жана кыздардын 17,1%ы жакын өнөктөштүн зомбулугуна туш болгону катталган; 2015–2016-жылдардагы демографиялык жана саламаттык изилдөөсүндө балдардын 12,9%ы бала кезде турмушка чыкканы аныкталган. Бул көрсөткүчтөр тарыхый баштапкы маалымат болуп саналат, азыркы жайылыштын өлчөмү эмес. БУУнун Калк фондунун жана Улуттук статистика комитетинин 2016-жылдагы изилдөөсүндө ала качууга аялдардын 81%ы, эркектердин 78%ы каршы экени көрсөтүлгөн; көрсөткүчтөр жашка, жыныска жана шаар же айыл жеринде жашоого жараша айырмаланган.