Qirgʻizistondagi mehnat bozori

Qirg‘izistondagi mehnat bozori rus tilida рынок труда, qirg‘iz tilida эмгек рыногу deb ataladi. U rasmiy va norasmiy bandlik, bo‘sh ishlar, ish qidiruvchilar, ish haqi, malaka, ishga yollash va hududlar yoki mamlakatlar o‘rtasidagi harakatni qamrab oladi. Qirg‘iz Respublikasining Milliy statistika qo‘mitasi mehnat bozorining umumiy holatini o‘lчaydi, Mehnat, ijtimoiy ta’minot va migratsiya vazirligi hamda hududiy bandlik xizmatlari esa ish qidiruvchilar, ta’lim va ishga joylashtirishni qo‘llab-quvvatlaydi. 2024-yilda 15 yoshdan katta ishchi kuchi taxminan 2,9 million kishini tashkil etgan. Taxminan 2,8 million kishi band bo‘lgan, 104 000 dan ortiq kishi ishsiz edi. Bandlik darajasi qariyb 57 foiz bo‘lgan; erkaklarda taxminan 72 foiz, ayollarda 43 foiz. So‘rov asosidagi ishsizlik 3,7 foiz bo‘lib, 2023-yilga nisbatan 0,4 foiz bandga kamaygan. Ro‘yxatga olingan ishsizlik boshqa guruhni o‘lchaydi: 2025-yilda taxminan 56 500 kishi ishsiz sifatida ro‘yxatdan o‘tgan, 38 100 kishi rasmiy ishsiz maqomiga ega bo‘lgan, ro‘yxatga olingan ishsizlik darajasi 1,4 foizga teng edi. Bu raqamlar turli guruh va davrlarni ifodalaydi. Norasmiy ish bandlikning katta qismini tashkil etadi. Bandlarning taxminan 65 foizi norasmiy sektorda ishlagan. Rasmiy ish haqi statistikasi asosan uyushgan sektordagi xodimlarni qamrab oladi, shuning uchun har bir xodimning haqiqiy daromadini ko‘rsatmaydi. 2024-yil 1-yanvarda Qirg‘izistonda taxminan 459 200 yakka tartibdagi tadbirkor bo‘lgan. Kichik va o‘rta korxonalarda taxminan 114 000 kishi, e’lon qilingan o‘lchov bo‘yicha bandlikning 4,2 foizi ishlagan. Rasmiy bandlik 2025-yil 23-yanvardagi 23-sonli Qirg‘iz Respublikasi Mehnat kodeksi bilan tartibga solinadi. Norasmiy ish daromad keltirishi mumkin, ammo hujjatlashtirilgan himoya va tekshiriladigan mehnat qaydlari kamroq bo‘lishi mumkin. 2024-yilda bandlikning taxminan 16 foizi qishloq xo‘jaligiga to‘g‘ri kelgan. 2023-yil uchun batafsil ulushlar: qishloq xo‘jaligi 17,1 foiz, ulgurji va chakana savdo 15,8 foiz, qurilish 12,5 foiz, ishlab chiqarish 10,9 foiz, ta’lim 9,8 foiz, transport va omborxona 8,4 foiz, mehmonxona va ovqatlanish 6,7 foiz, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy ishlar 4,4 foiz hamda davlat boshqaruvi 4,1 foiz. Talab mavjudligini ko‘rsatuvchi kasblarga qurilish hunarlari, haydovchilar, xizmat xodimlari, tikuvchilar, kompyuter mutaxassislari, o‘qituvchilar va tibbiyot xodimlari kiradi. Malaka rasmiy ta’lim, vazirlik qo‘llab-quvvatlaydigan ta’lim, qayta tayyorlash yoki malaka oshirish yoxud amaliy va norasmiy o‘rganish orqali olinishi mumkin. 2024-yil yanvaridan noyabrigacha 7 380 ish qidiruvchi 127 kasb bo‘yicha kasbiy ta’limga yuborilgan. Bo‘sh ishlar asosan shaharlarda jamlangan va vaqtga qarab o‘zgaradi. 2025-yil iyulida ro‘yxatga olingan bo‘sh ishlar Bishkekda 4 595, Osh shahrida 780, Botken viloyatida 600, Issiqko‘lda 539, Osh viloyatida 358, Chuyda 276, Norinda 230, Jalolobodda 168 va Talasda 144 tani tashkil qilgan. Shu ma’lumotlarda ishchilar uchun 5 282 ta va xizmat sohasida 2 408 ta o‘rin, jami 7 690 ta ro‘yxatdagi bo‘sh ish ko‘rsatilgan. 2026-yil yanvaridagi ko‘rsatkichda 5 547 ta bo‘sh ish bo‘lgan. Bu raqamlar faqat ro‘yxatga olingan talabni qamrab oladi, chunki norasmiy ishga olish va ro‘yxatdan o‘tmagan bo‘sh ishlar to‘liq hisobga olinmaydi. 2025-yil mayida 12 411 ta e’lon qilingan ishga qarshi 8 844 ta bo‘sh ish to‘ldirilmay qolgan, bu malaka va ish beruvchi talabi o‘rtasidagi nomuvofiqlikni ko‘rsatadi. 2024-yilda o‘rtacha nominal oylik ish haqi 36 047 KGS bo‘lib, o‘tgan yilga nisbatan 14,1 foizga oshgan. E’lon qilingan hududiy o‘rtachalar Bishkekda 44 074 KGS va Issiqko‘lda 41 084 KGS dan Osh viloyatidagi 25 200 KGS va Botkendagi 26 662 KGS gacha bo‘lgan. Boshqa qayd etilgan o‘rtachalar Norinda 35 205 KGS, Talasda 34 068 KGS, Jalolobodda 31 229 KGS, Osh shahrida 30 039 KGS va Chuyda 27 819 KGS edi. Kichik va o‘rta korxonalar uchun e’lon qilingan o‘rtacha haq 31 535 KGS bo‘lgan. Ayollarning o‘rtacha ish haqi erkaklarnikining taxminan 69 foizini, ishlayotgan kambag‘allik darajasi esa 17,3 foizni tashkil etgan. Hudud va soha tafovutlari sabab milliy o‘rtacha ko‘rsatkich muayyan ish haqini baholashga to‘g‘ri kelmaydi. Ish qidiruvchilar Mehnat bozori axborot tizimida onlayn yoki hududiy bandlik idorasida ro‘yxatdan o‘tishi mumkin. Davlat xizmatlari ish qidiruvchi sifatida ro‘yxatdan o‘tish, bo‘sh ishlar va ish beruvchilar haqidagi ma’lumot hamda ta’lim olish imkoniyatini qamrab oladi. Asosiy onlayn xizmatlarga zanyatost.kg va Электронная биржа труда kiradi. Ko‘rib chiqilgan davlat manbalarida portalga kirish uchun to‘lov belgilanmagan. Bo‘sh ishlar va ish haqi ma’lumotlari turli oraliqlarda yangilanadi; mehnat kuchi so‘rovlari yillik, bo‘sh ish va ish haqi yangiliklari esa oylik bo‘lishi mumkin, shuning uchun taqqoslashda e’lon qilingan sanani tekshiring. Mehnat bozori chet elda ishlashni ham qamrab oladi. 2024-yilda tashqi migratsiyaning sof balansi 11 208 kishiga ijobiy bo‘lgan, lekin bu raqam faqat mehnat migratsiyasini anglatmaydi. Chet elda fuqarolarni ish bilan ta’minlash markazi 4 293 kishini ishga joylashtirgan; xususiy agentliklar esa 29 mamlakatdagi 197 agentlik orqali 16 204 ta joylashtirish haqida xabar bergan. 2025-yilning birinchi yarmida markaz 29 mamlakatdagi 192 agentlik orqali 14 010 ta joylashtirish haqida ma’lum qilgan. E’lon qilingan yo‘nalishlarga Birlashgan Qirollik, Koreya Respublikasi, Rossiya, Qozog‘iston va Germaniya kirgan. Koreyada ishlash yo‘li uch yil va yana bir yil-u o‘n oyga uzaytirish imkoniyati sifatida ta’riflangan. Chet elda ishlamoqchi fuqarolar markaz yoki vakolatli xususiy agentlikdan foydalanib, agentlikni migrant.kg orqali tekshirishi hamda yozma shartnoma, ishlash ruxsati, yollovchi va boriladigan mamlakat shartlarini tekshirishi kerak. Yig‘imlar, tanlov muddati, viza shartlari va boshqa xarajatlar manzil va agentlikka bog‘liq. Qirg‘izistonda ishlayotgan chet elliklar 2024-yildagi Vazirlar Mahkamasining 690-р-son qaroriga ko‘ra soha va hudud kvotalariga bo‘ysunadi. Mehnat migratsiyasi va xorijga ishga joylashish raqamlari mamlakat ichidagi bandlik jami bilan bir xil emas.