Кыргызстандагы тил саясаты

Кыргыз Республикасынын Конституциясы кыргыз тилин мамлекеттик тил, орус тилин расмий тил деп белгилейт. Мамлекеттик тил жөнүндө 2023-жылдагы конституциялык мыйзам, 2025-жылдагы өзгөртүүлөрү менен, мамлекеттик башкарууда жана мекемелерде кыргыз тилинин колдонулушун күчөтөт. Башка тилдерди негизинен эркин колдонууга болот, ал эми этностук жамааттардын эне тилдерин сактоосу, үйрөнүүсү жана өнүктүрүүсү үчүн шарттар конституциялык жактан корголот. Этностук өздүк аныктоо менен тил бир эле нерсе эмес: 2022-жылдагы эл каттоодо 6 936 156 адам жана 100дөн ашык этностук топ катталган; алардын 77,6 пайызы кыргыздар, 14,2 пайызы өзбектер жана 4,1 пайызы орустар болгон. 2022-жылдагы эл каттоодо эне тил менен экинчи тилди билүү өз-өзүнчө катталган. Экинчи тилди билерин билдирген 15 жаштан жогорку 3 297 929 адамдын ичинен 2 607 276сы, же 79,1 пайызы орус тилин; 402 888и, же 12,2 пайызы кыргыз тилин; 158 507си, же 4,8 пайызы өзбек тилин; 31 440ы, же 1,0 пайызы англис тилин; 9 968и, же 0,3 пайызы немис тилин көрсөткөн. Бул сандар билдирилген тил билүү деңгээлин сүрөттөйт жана өлкөдө сүйлөнгөн бардык тилдерди толук эсепке албайт. Мамлекеттик жана муниципалдык башкарууда, расмий документтерде, реестрлерде жана мамлекеттик органдар менен байланышта негизинен кыргыз тили колдонулат. Жарандар кайрылууларын кыргыз же орус тилинде бере алышат. Ченемдик актылар жалпысынан эки тилде чыгарылат, кыргызча нускасы түпнуска болуп саналат. Жер-суу жана объекттердин аталыштары кыргызча берилет, мекемелердин аталыштарында кыргыз жана орус тилдери колдонулат. Коомдук маалымат адатта адегенде кыргызча, андан кийин орусча жарыяланат; зарыл болсо башка тилдер да кошулат. Товарлардын этикеткалары кыргыз жана орус тилдеринде болот, котормо чыгымын импорттоочу көтөрөт. Күнүмдүк жашоодо кайсы бир жеке тилди милдеттүү түрдө колдонуу жөнүндө жалпы эреже далилденген эмес. Мамлекеттик кызматтардагы тил талаптары этап-этабы менен киргизилүүдө. Министрлер Кабинетинин № 211 токтомуна ылайык, мамлекеттик жана муниципалдык жарандык кызматкерлер үчүн Кыргызтесттин минималдуу деңгээли 2025-жылдан B1, 2027-жылдан B2 болот. Мамлекеттик жана муниципалдык мекемелердин башка кызматкерлерине, анын ичинде мугалимдерге жана медицина кызматкерлерине, 2026-жылдан B1, 2028-жылдан B2 белгиленген. Бул топтордогу туруктуу жашаган этностук азчылыктардын өкүлдөрү үчүн 2026-жылдан A2, 2028-жылдан B1 деңгээли каралган. Иш берүүчүлөр тил үйрөнүүгө шарт түзүүгө тийиш. Колдо болгон изилдөөдө тест же окуу үчүн өлкө боюнча милдеттүү бирдиктүү төлөм тарифи көрсөтүлгөн эмес; 2025-жылдагы эрежелерде сертификаттын жоктугу азырынча жумуштан бошотууга же кызматын төмөндөтүүгө негиз эмес деп белгиленген. Билим берүүдө тилдер катар колдонулат. Билим берүү жөнүндө мыйзамдын 11-беренеси мамлекеттик тилде, расмий тилде жана бир чет тилинде окутууну карайт жана көп тилдүү билим берүүгө уруксат берет. Этностук жамааттар эне тилин үйрөнүп, өнүктүрүүгө шарт талап кылууга укуктуу. 2024-жылы 2 377 мектеп кыргыз, орус, өзбек, англис же тажик тилдеринде окутууну билдирген. Алардын 1 668и бир тилдүү болгон: 1 368 кыргыз, 274 орус, 18 өзбек, 3 тажик жана 5 англис тилдүү мектеп. Дагы 709у аралаш тилдүү мектеп болгон, анын ичинде 548 кыргыз-орус мектеби. Бишкекте 121 мектептин 85и аралаш тилдүү болсо, Ошто кыргыз-орус-өзбек тилдүү 28 мектеп болгон. 2025-жылы бекитилген окуу китептеринин тизмесине кыргыз, орус, өзбек жана тажик тилдери кирген. Ошто жана түштүк аймактарда кыргыз-орус-өзбек тилдеринин өз ара байланышына муктаждык өзгөчө жогору. 2022-жылдагы эл каттоодо Ош шаарында 353 080 адам жашаганы, алардын 208 300ү кыргыздар, 134 876сы өзбектер экени көрсөтүлгөн. Бул аймактык көрүнүш өзүнчө расмий тил макамын түзбөйт. Өзбек тилинин же башка тилдердин иш жүзүндө канчалык жеткиликтүү экенин жергиликтүү мектептер, маданий мекемелер жана билим берүүчүлөр аныктайт. Кыргыз тилинин түндүк, түштүк-чыгыш жана түштүк-батыш болуп үч документтештирилген диалект тобу бар. Азыркы адабий тилдин негизин түндүк диалекти түзөт. Аймактарда айтылыш жана сөз байлыгы айырмаланат, бирок диалекттердин өзүнчө укуктук макамы жок; башкаруу жана мектептер адабий нормага таянат. Өзбек, дунган, тажик, уйгур жана казак тилдери да азчылык тилдери катары, негизинен аймактык, билим берүү жана маданий колдонууда маанилүү. Бардык азчылык тилдерине бирдей административдик макам берген же ар бир мамлекеттик мекемеде колдонулушун камсыздаган жалпы улуттук модель бар экени далилденген эмес. Кылмыш-жаза өндүрүшүндө катышуучу мамлекеттик же расмий тилди түшүнбөсө, мамлекет котормочу берет. Жарандык сот өндүрүшүндө котормону адатта катышуучулар өз эсебинен уюштурушат. Жарандык абал актыларынын жана нотариалдык документтердин кагаздары кыргыз тилинде даярдалып, орус тилин да колдонушу мүмкүн; тиешелүү учурларда кыргызча нускасы түпнуска деп эсептелет. Расмий саясий иш-чараларда кыргыз тили колдонулат, орус тили коштолмо котормо менен колдонулушу мүмкүн. Мамлекеттик маданиятта, искусстводо жана массалык маалымат каражаттарында негизги тил — кыргыз тили; учурдагы эрежелер аудио, аудиовизуалдык, музыкалык жана башка берүүлөрдүн кеминде 60 пайызын кыргыз тилинде берүүнү талап кылат. Китептер жана маданий кызматтар иш жүзүндө эки тилде болот, бирок камтуу мекеме менен аймакка жараша өзгөрөт. Бул эрежелерди Президент, Жогорку Кеңеш, Министрлер Кабинети, Мамлекеттик тил жана тил саясаты боюнча улуттук комиссия, Билим берүү жана илим министрлиги, Улуттук статистика комитети, жергиликтүү администрациялар, муниципалитеттер, мамлекеттик иш берүүчүлөр жана айрым телерадио уюмдары же мекемелер ишке ашырат. Иш жүзүндө улуттук мыйзамдар менен башкаруунун негизги тили — кыргыз тили, өлкө боюнча жеткиликтүүлүк үчүн орус тили маанилүү бойдон калууда, ал эми өзбек тили Ош, Жалал-Абад жана Баткендин айрым бөлүктөрүндө өзгөчө аймактык мааниге ээ.