Салт, үрп-адат жана каада-салт сыяктуу кыргызча терминдер көнүмүш практикаларды, мураска калган жүрүм-турумду жана жамааттын каада-салттарын билдирет. Алар негизинен үй-бүлөлөр, туугандык тармактар, улуулар, аялдардын кол өнөрчүлүк топтору, аткаруучулар, жергиликтүү жамааттар, маданият үйлөрү, мектептер, кесиптик окуу жайлары, устаканалар, фестивалдар, медиа жана спорт клубдары аркылуу улантылат. Күнүмдүк практиканы көзөмөлдөгөн бирдиктүү улуттук каада-салт органы жок; бирдей улуттук эрежеден көрө жергиликтүү ыкмалар көп учурда маанилүүрөөк. Жылдык салттарга 21-марттагы Нооруз кирет. Ал жазгы күн-түн теңелишин жана Жаңы жылды белгилеп, тазалануу, береке тилөө жана жамааттык майрамдарды камтыйт. Мезгилдик салтанаттарга, мамлекеттик жана муниципалдык фестивалдарга жергиликтүү көрүнүштөр кошулушу мүмкүн. Жайлоо — тоодогу мал жайыт; анда мал багуу жана үй-бүлөлүк жашоо мезгилге жараша өтөт. Бул ар бир үй-бүлө көчмөн турмушту үзгүлтүксүз улантат дегенди билдирбейт. Орозо айт менен Курман айт үй-бүлөлүк жана жамааттык каадага кириши мүмкүн, бирок диний эрежелер, мечитти башкаруу жана ислам окуусу жалпы каада-салт алкагына эмес, диний контекстке тиешелүү. Турмуш баскычтарына байланышкан каада-салттар кош бойлуулукту, төрөлүүнү, балалыкты, никени жана аза күтүү мезгилин үй-бүлөнүн катышуусу менен байланыштырат. Акушердик жардам саламаттык сактоо кызматтары, үйгө барып жардам берүү, кеңеш жана аялдар тармактары аркылуу берилген расмий, расмий эмес жана бейрасмий билимди айкалыштырат. Бешик той төрөлүүнү же баланы бешикке салууну белгилейт; тушоо кесүү — баланын тушоосун кесүү жөрөлгөсү; сүннөт той — сүннөткө отургузууну белгилөө; нике той — үйлөнүү тою. Куда түшүү куда-сөөктүк мамилелерди түзөт же бекемдейт. Кудалашуу жана нике уюштурууга ата-энелер менен кеңири үй-бүлө катышышы мүмкүн. Бел куда, бешик куда жана кайчы куда никеге чейин же анын айланасында туугандык байланыш түзүүнүн ар башка түрлөрүн билдирет. Бул жөрөлгөлөр бирдиктүү улуттук ырааттуулук менен өтпөйт. Келиндин үй-бүлөсүнүн үйүндө аялдар келин жолго чыгардан мурда элечекти — аялдардын башына оролчу узун ак кездемени — орошу мүмкүн. Алгачкы ороо келиндик мааниге ээ, ал эми кийинки түрлөрү жашты, үй-бүлөлүк макамды же аймактык ыкманы билдириши мүмкүн. Адатта улуу аялдар бул ыкманы жаш аялдарга үйрөткөн; азыр устаканалар менен онлайн сабактар кошумча үйрөнүү жолдорун түзөт. Боз үй үй-бүлөлүк мурас буюму болуп, төрөлүү, нике же аза күтүү окуяларына шарт түзүшү мүмкүн. Шырдак жана ала кийиз сыяктуу сеп буюмдары практикалык да, үй-бүлөлүк да мааниге ээ. Меймандостуктун да өз салты бар. Милдеттүү конок — тойго же аза күтүү иш-чарасына байланыштуу келиши күтүлгөн конок; тааныш конок — тууган же тааныш; кудайдын коногу — сапардагы же күтүүсүз келген конок. Конокко түнөк жай жана күн баткандан кийин тамак берүү бул практиканын бөлүгү болушу мүмкүн, бирок бул жалпы мамлекеттик турак жай же тамак укугун жаратпайт. Меймандостуктун көлөмү үй чарбасынын ресурстарына, жергиликтүү күтүүлөргө жана учурга жараша болот. Аза күтүү акыркы сапарга узатуу жөрөлгөсүн камтыйт; андан кийин үч күндөн соң үчүлүк, жети күндөн соң жетилик, кырк күндөн соң кыркылык өткөрүлүшү мүмкүн. Жүргүзүлүшү айыл, шаар жана аймактарда айырмаланат. Жергиликтүү комиссиялар, айыл өкмөтү, мэрлер жана район же облус органдары коомдук иш-чараларды уюштурууга таасир этиши мүмкүн. Муниципалдык кеңештер жергиликтүү эрежелерди чыгарып, жарыялап же каттап, улуттук мыйзам, муниципалдык устав же жергиликтүү жоболор уруксат берген санкцияларды колдоно алышат. 2022-жылы колдонулган айрым аза күтүү эрежелери эскерүү иш-чараларында мал союуга тыюу салган; так эреже менен аткарылышы тиешелүү аймакка жараша болот. Кийим коомдук жана маданий маанини көрсөтөт. Ак калпак — салт боюнча эркектер кийген ак кийиз калпак; анын оймо-чийме, макам жана символдорго байланышкан сексенден ашык таанылган түрү бар. Элечек — жамаатты, жашты же үй-бүлөлүк макамды билдире ала турган узун ак аял баш кийими. Өлкө боюнча устаканалар кийиз жасоо, бычуу, тигүү жана оймо ишин үйрөтөт. Башка этностук жамааттардын өкүлдөрү да майрам же аза күтүү иш-чараларында тилектештиктин белгиси катары ак калпак же элечек кийиши мүмкүн. Музыка жана оозеки аткаруу баяндоолорду, баалуулуктарды жана коомдук сын-пикирди өткөрөт. Акын — эл алдында ырдаган, төкмөлөгөн жана чыгарма жараткан өнөрпоз. «Манас», «Семетей» жана «Сейтек» эпостору үчилтикти түзөт, ал эми ЮНЕСКО кеңири эпикалык салтта кыркынан ашык чакан эпосту каттаган. Айтыш — аткаруучулар тамашалап, пикир алмашып, коомду сындаган оозеки ыр таймашы. Үч кылдуу комуз майрамдарда, мезгилдик жөрөлгөлөрдө, мамлекеттик майрамдарда жана айрым ыйык жайлардагы салтанаттарда коштойт. Мурда улуу акындар шакирт тарбиялашкан, азыр аялдар да катышат. Ат оюндары аткарууну, мелдешти жана жамааттык жашоону бириктирет. Көк бөрү, башкача айтканда улак тартыш, эки чабандес тобу улакты же азыркы алмаштырма буюмду упай ала турган дарбазага алып барган оюн. Тажрыйбалуу оюнчулар, калыстар жана калыстар тобу оюнду уюштурууга көмөктөшөт. Талас, Чүй, Нарын жана Ысык-Көлдө кесипкөй, жарым кесипкөй, ышкыбоз жана үй-бүлөлүк топтор документтештирилген. Чабыш, жорго салыш, оодарыш, тогуз коргоол жана мүнүшкөрлүк — башка салттуу иш-аракеттер. 1998-жылы негизделген Улуттук көк бөрү федерациясы уюшкан мелдештерди колдойт. Спорттук эрежелер менен коопсуздук кодекстери оюнду жөнгө салганы менен, анын маданий жана коомдук маанисин жок кылбайт. Кол өнөрчүлүк жана үй турмушу боз үйдү камтыйт: ал кийиз, токулган була, жыгач, тери, сөөк жана металл сыяктуу материалдары бар жыйма тегерек курулуш. Салт боюнча эркектер менен шакирттер негизги каркасты, аялдар топтору ички жасалгаларды жана сыртындагы жабууларды жасашкан, бирок үй-бүлөлөрдөгү эмгек бөлүштүрүү ар башка. Токуу, ийрүү, чырмоо, кийиз басуу, сайма жана тигүү үй-бүлө, улуулар, фестиваль, көргөзмө, устакана жана медиа аркылуу үйрөтүлөт. Түндүк — боз үйдүн төбөсүндөгү жарык түшчү тегерек ачылыш — үй-бүлөнүн уланышын жана өздүгүн билдириши мүмкүн. Боз үй жасоо жана ага байланышкан билим 2025-жылы ЮНЕСКОнун көп улуттуу таануусуна ээ болгон. Ала кийиз жана шырдак — жылуулук, кооздук, өздүк жана сеп үчүн жасалган кийиз буюмдары. Айылдык жана тоолуу жерлердеги улуу аялдар аларды көбүнчө жамаат болуп жасап, жаш аялдарга үйрөтүшкөн. Ала кийиз күнүмдүк үй турмушунан дээрлик чыгып калган, шырдак салтын сактоо олуттуу коркунучта. Өнөрпоздордун азайышы, билим ээлеринин улгайышы, арзан синтетикалык буюмдар, чийки заттын тартыштыгы жана жаштардын аз катышуусу мурастоону алсыратат. Максим — дан, суу, туз, май жана табигый ачыткылардан жасалган коюу ачытылган суусундук; анын курамы менен даярдалышы климатка, жеткиликтүү азыктарга жана үй-бүлөнүн ыкмасына жараша өзгөрүп, үй-бүлөлүк жана жамааттык билимди алып жүрөт. Тамактын рецепттери менен тамактануу кеңештери тамак-ашка арналган мазмунга тиешелүү, ал эми аны даярдоо жана бөлүшүү меймандостук жана жамааттык салт катары каралат. Аймактык айырмачылык чоң. Элечекке байланышкан ыкмалар Чоң-Алайда, көк бөрү Таласта, Чүйдө, Нарында жана Ысык-Көлдө документтештирилген; максимдин курамы менен даярдалышы айырмаланат. Шаар же айыл турмушу, бийиктик, үй-бүлөнүн ресурстары, жамааттын курамы жана жергиликтүү макам салттын кандай аткарыларына таасир берет. Тоодогу жайлоодо колдонулган жөрөлгө автоматтык түрдө улуттук эрежеге айланбайт; бир муниципалитеттеги каада башка жерде ошол эле тартипте өтпөшү мүмкүн. Укуктук жана мекемелик негиз жеке адамга уруксат берүүдөн көрө таанууга жана салтты сактоого көмөктөшөт. Кыргызстанда 2012-жылдагы Материалдык эмес маданий мурас жөнүндө мыйзам, 2007-жылдагы Салттуу билимди коргоо жөнүндө мыйзам жана 2011-жылдагы Эпикалык мурас жөнүндө мыйзам бар. Улуттук тизме 2008-жылдан бери түзүлүп, 2011 жана 2012-жылдары жаңыртылган. Өкмөттүн 2015-жылдагы № 557 токтому жана аны 2021-жылы өзгөрткөн № 149 токтому классификация менен Улуттук тизмени аныктайт. Тизме кыргыз жана орус тилдеринде жүргүзүлөт. ЮНЕСКО боюнча таануу үчүн документтештирилген практика мурас ээлеринин макулдугун, кеминде эки же үч муунга созулган уланмалуулукту жана жер менен байланышты көрсөтүшү керек. Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлиги, ЮНЕСКО боюнча улуттук комиссия, улуттук эксперттик органдар, Улуттук илимдер академиясы, Тил жана адабият институту, Тарых жана маданий мурастар институту, Эпикалык мурасты сактоо жана изилдөө борбору, жергиликтүү бийлик, мурас ээлеринин топтору, улуулар, аялдар тармактары жана бейөкмөт уюмдар ар башка милдет аткарышы мүмкүн. Таанылуу же тизмеге кирүү ар бир адамга каада аткарууга уруксат бербейт, жамааттын кабыл алуусун алмаштырбайт жана кесиптик квалификация жаратпайт. Мамлекеттик фестивалдар, мелдештер, устаканалар, кесиптик окуу жайлары, онлайн сабактар, медиа жана туризм мурастоого жардам бергени менен, коммерциялашуу, стандартташтыруу, кесипкөйлөштүрүү жана жергиликтүү маанини жоготуу тобокелдерин да жаратышы мүмкүн. Салтанаттар, кол өнөрчүлүк же меймандостук үчүн ишенимдүү улуттук бирдиктүү тариф жок. Чыгым менен убакыт иш-чарага, үй-бүлөгө, аймакка, коомдук макамга, материалдарга жана катышуучулардын санына жараша болот. Үйлөнүү үлпөтү, аза күтүү жана сеп көп каражат талап кылышы мүмкүн; мамлекеттик жана жергиликтүү чаралар ысырапты, мажбурлоону, макам талашын жана ашыкча чыгымдарды азайтууга багытталган. Жалпы каада-салт көбүнчө коомдук күтүм болуп, мамлекет алдындагы жалпы милдет эмес, бирок жергиликтүү эрежелер белгилүү жагдайда милдет же санкция жаратышы мүмкүн. Ошондуктан үй-бүлө салт Кыргызстан боюнча бирдей күчкө ээ деп ойлобой, тиешелүү муниципалитеттеги, жамааттагы жана иш-чарадагы талаптарды текшериши керек.
Кыргызстандын каада-салттары
Кыргызстандагы каада-салттар — жылдык майрамдарга, үй-бүлөлүк окуяларга, динге, кийимге, музыкага, оюндарга, тамак-ашка жана кол өнөрчүлүккө байланышкан, коом аркылуу муундан муунга өтүп келген жандуу тажрыйбалар. Алардын түрү аймакка, бийиктикке, үй-бүлөгө, жамаатка жана учурга жараша айырмаланат, ошондуктан ар бир ырым-жырымдын бирдиктүү улуттук үлгүсү жок. Үй-бүлөлөр салттарга адатта туугандар, улуулар, салтты алып жүргөн топтор, маданият үйлөрү, мектептер, устаканалар, фестивалдар жана спорт клубдары аркылуу катышат; бирдиктүү уруксат кагазы талап кылынбайт. Улуттук тизмеге же ЮНЕСКОнун сактоо ишине киргизүү өз алдынча катышуу укугун же милдетин жаратпайт.
VivAVia can make mistakes. Check important information.