လာအိုနိုင်ငံတွင် စီးပွားရေးလုပ်ငန်း

လာအိုနိုင်ငံတွင် လုပ်ငန်းအမျိုးအစား လေးမျိုးရှိသည်- နိုင်ငံပိုင်လုပ်ငန်း၊ ပေါင်းစပ်လုပ်ငန်း၊ ပုဂ္ဂလိကလုပ်ငန်းနှင့် သမဝါယမလုပ်ငန်း။ အဓိကဥပဒေပုံစံများမှာ တစ်ဦးချင်းလုပ်ငန်း၊ မိတ်ဖက်လုပ်ငန်းနှင့် ကုမ္ပဏီဖြစ်သည်။ တစ်ဦးချင်းလုပ်ငန်းသည် သီးခြားဥပဒေပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်သော်လည်း မိတ်ဖက်လုပ်ငန်းနှင့် ကုမ္ပဏီတို့သည် သီးခြားဥပဒေပုဂ္ဂိုလ်များဖြစ်သည်။ ကုမ္ပဏီများတွင် ကန့်သတ်တာဝန်ယူကုမ္ပဏီ၊ တစ်ဦးတည်းပိုင်ကန့်သတ်ကုမ္ပဏီနှင့် အများပိုင်ကုမ္ပဏီ ပါဝင်နိုင်သည်။ မိတ်ဖက်လုပ်ငန်းများမှာ သာမန်မိတ်ဖက် သို့မဟုတ် ကန့်သတ်မိတ်ဖက် ဖြစ်နိုင်သည်။ လုပ်ငန်းစီမံခန့်ခွဲမှုဌာနနှင့် ပြည်နယ်/ခရိုင် စက်မှုနှင့် ကုန်သွယ်ရေးရုံးများသည် ERC ထုတ်ပေးခြင်း၊ ပြင်ဆင်ချက်မှတ်တမ်းတင်ခြင်းနှင့် လုပ်ငန်းအချက်အလက်ထိန်းသိမ်းခြင်းကို ဆောင်ရွက်သည်။ ပြည့်စုံသောလျှောက်လွှာတွင် လုပ်ငန်းအမည်၊ ပုံစံ၊ တည်နေရာ၊ မှတ်ပုံတင်အရင်းအနှီး၊ ဒါရိုက်တာ သို့မဟုတ် မန်နေဂျာ၊ ပိုင်ရှင်၊ မိတ်ဖက် သို့မဟုတ် ရှယ်ယာရှင်များ၊ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ချက်နှင့် အထောက်အထားစာရွက်စာတမ်းများ ပါဝင်လေ့ရှိသည်။ လုပ်ငန်းသက်တမ်းတစ်လျှောက် တစ်ကြိမ်သာ မှတ်ပုံတင်ရသည်။ လက်ရှိလုပ်ငန်းဥပဒေအရ ပြည့်စုံသောစာရွက်စာတမ်းလက်ခံပြီးနောက် မှတ်ပုံတင်အရာရှိသည် အလုပ်လုပ်ရက် အများဆုံးသုံးရက်အတွင်း ERC ထုတ်ပေးပြီး နိုင်ငံတော်လုပ်ငန်းအချက်အလက်စနစ်တွင် မှတ်တမ်းတင်သင့်သည်။ အွန်လိုင်းလမ်းညွှန်အဟောင်းများတွင် အချိန်ကန့်သတ်ချက်ကွဲပြားနိုင်သဖြင့် လက်ရှိလျှောက်လွှာလမ်းကြောင်းကို စစ်ဆေးပါ။ အခွန်ထမ်းအမှတ် (Taxpayer Identification Number, TIN) ကို ERC ထဲတွင် ပေါင်းစည်းထည့်သွင်းထားပြီး တရားဝင်အခွန်၊ အကောက်ခွန်နှင့် စာရင်းကိုင်စာရွက်စာတမ်းများတွင် ဖော်ပြသည်။ လိုအပ်သည့်အခါ ကုမ္ပဏီတံဆိပ်ပြုလုပ်ခွင့်လိုပြီး ပြည်သူ့လုံခြုံရေးဌာနမှ တံဆိပ်နှင့် အသုံးပြုခွင့်ကို ဆောင်ရွက်သည်။ သက်ဆိုင်ရာလုပ်ငန်းနှင့် အလုပ်သမားဆက်ဆံရေးအတွက် လူမှုဖူလုံရေးမှတ်ပုံတင် မဖြစ်မနေလိုအပ်သည်။ မှတ်ပုံတင်ပြီးနောက် အခွန်ကြေညာလွှာ၊ စာရင်းမှတ်တမ်းနှင့် နှစ်ပတ်လည်ပိတ်သိမ်း/အစီရင်ခံတာဝန်များ ဆက်လက်ရှိသည်။ ERC တစ်ခုတည်းဖြင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းအားလုံး လုပ်ကိုင်ခွင့်မရပါ။ ထိန်းချုပ်စာရင်းပါလုပ်ငန်းများအတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုခွင့်ပြုချက်နှင့် တာဝန်ရှိကဏ္ဍအာဏာပိုင်ထံမှ လုပ်ငန်းလည်ပတ်ခွင့်လိုင်စင် လိုနိုင်သည်။ ထိုစာရင်းပြင်ပ လုပ်ငန်းများတွင်လည်း ကဏ္ဍလိုင်စင်လိုနိုင်သည်။ သွင်းကုန်/ပို့ကုန်၊ ပြည်တွင်းကုန်သွယ်ရေး၊ စက်မှုနှင့် လက်မှုပညာလုပ်ငန်းများအတွက် သီးခြားလိုင်စင်လိုနိုင်ပြီး အချို့လုပ်ငန်းများတွင် အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းများစွာနှင့် ဆက်သွယ်ရနိုင်သည်။ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုမြှင့်တင်ရေးဌာနနှင့် ဗဟို/ပြည်နယ် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဝန်ဆောင်မှု တစ်နေရာတည်းရုံးများ (One-stop Investment Service Offices, OISO) သည် ထိန်းချုပ်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု၊ လုပ်ပိုင်ခွင့်စာချုပ်နှင့် အခြားလျှောက်လွှာများကို ညှိနှိုင်းပေးသည်။ နိုင်ငံခြားသားများ၏ လုပ်ကိုင်ခွင့်သည် လုပ်ငန်းအမျိုးအစား၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုခွင့်ပြုချက်နှင့် လုပ်ပိုင်ခွင့်စာချုပ်အပေါ် မူတည်ပြီး လုပ်ငန်းအားလုံးကို ခွင့်ပြုသည့် တစ်ခုတည်းသောစည်းမျဉ်းမရှိပါ။ မှတ်ပုံတင်အရင်းအနှီးသည် မှန်ကန်ပြီး ဥပဒေပုံစံခွင့်ပြုသည့်အတိုင်း ငွေ၊ ပစ္စည်း သို့မဟုတ် လုပ်အားဖြင့် အပြည့်အဝထည့်ဝင်ရမည်။ အစိုးရခွင့်ပြုထားသည့် သတ်မှတ်လုပ်ငန်းအချို့တွင်သာ အနည်းဆုံးအရင်းအနှီးလိုအပ်ချက်ရှိသည်။ လုပ်ငန်းတည်နေရာ၊ ပိုင်ဆိုင်မှု၊ စီမံခန့်ခွဲမှု၊ လုပ်ငန်းဆောင်ရွက်ချက်နှင့် ERC အချက်အလက်ပြောင်းလဲမှုများကြောင့် အကြောင်းကြားတာဝန် ဖြစ်နိုင်သည်။ အရေးကြီးသောပြောင်းလဲမှုများကို ယေဘုယျအားဖြင့် ရက် 30 အတွင်း တင်ပြရပြီး မှတ်ပုံတင်အရာရှိက စိစစ်ရန် အလုပ်လုပ်ရက် 30 အထိ ယူနိုင်သည်။ မှတ်ပုံတင်စာရွက်စာတမ်းများကို တရားဝင်အခကြေးငွေပေး၍ စစ်ဆေး သို့မဟုတ် မိတ္တူကူးနိုင်သည်။ ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာနနှင့် အခွန်ဦးစီးဌာနသည် အခွန်စီမံခန့်ခွဲမှုကို ဆောင်ရွက်သည်။ လက်ရှိအခကြေးငွေများသည် မှတ်ပုံတင်ပုံစံ၊ ကဏ္ဍလိုင်စင်၊ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု သို့မဟုတ် လုပ်ပိုင်ခွင့်လုပ်ငန်းစဉ်၊ တံဆိပ်နှင့် တောင်းခံဝန်ဆောင်မှုအပေါ် မူတည်သည်။ လုပ်ငန်းအားလုံးအတွက် စုစုပေါင်းတစ်မျိုးတည်း မရှိပါ။ စာရင်းကိုင်၊ အခွန်နှင့် လိုင်စင်ကုန်ကျစရိတ်ကို စာမတင်မီ သက်ဆိုင်ရာရုံးထံ အတည်ပြုပါ။ MSME မြှင့်တင်ရေးဌာနက မူဝါဒ၊ ဘဏ္ဍာငွေနှင့် ချေးငွေရရှိမှု၊ လုပ်ငန်းဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ဆောင်မှု၊ သင်တန်း၊ မှတ်ပုံတင်နှင့် ပြပွဲများကို ပံ့ပိုးသည်။ မှတ်တမ်းတင်ထားသော SME Fund လုပ်ငန်းစဉ်တွင် လုပ်ငန်းအစီအစဉ်၊ စွမ်းရည်သင်တန်း၊ စာရင်းကိုင်ဥပဒေလိုက်နာမှုနှင့် ပျက်ကွက်ချေးငွေမရှိမှု ပါဝင်နိုင်ပြီး စိုက်ပျိုးထွက်ကုန်ပြုပြင်ရေး၊ လက်မှုပညာ၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် သတ်မှတ်ဒေသများကို ဦးစားပေးထားကြောင်း မှတ်တမ်းရှိသည်။ စီးပွားရေးဘဏ်များနှင့် အခြားငွေကြေးအဖွဲ့အစည်းများသည် သီးခြားချေးငွေလမ်းကြောင်းများဖြစ်သည်။ 2024 ခုနှစ် ပြင်ဆင်ထားသော ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုမြှင့်တင်ရေးဥပဒေတွင် သန့်ရှင်းပြီး စိုက်ပျိုးရေးအခြေပြုထုတ်လုပ်မှု၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် အစိမ်းရောင်စက်မှုလုပ်ငန်း၊ စိုက်ပျိုးထွက်ကုန်ပြုပြင်ရေး၊ လက်မှုပညာ၊ သွင်းကုန်အစားထိုးမှု၊ ပို့ကုန်၊ ကျန်းမာရေး၊ ပညာရေးနှင့် ကျွမ်းကျင်မှု၊ ဒစ်ဂျစ်တယ်လုပ်ငန်း၊ သုတေသန၊ ရေရှည်တည်တံ့သော ခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ အခြေခံအဆောက်အအုံ၊ အထူးစီးပွားရေးဇုန်နှင့် ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးတို့ကို ဦးစားပေးကဏ္ဍများအဖြစ် ဖော်ပြသည်။ မက်လုံးများသည် လုပ်ငန်းနှင့် တည်နေရာအပေါ် မူတည်သည်။ ဥပမာ အမြတ်ခွန်ကင်းလွတ်ခွင့်သည် Zone 1 တွင် 10 နှစ်အထိ၊ Zone 2 တွင် 4 နှစ်အထိ ရနိုင်ပြီး ကဏ္ဍအလိုက် ထပ်တိုးကာလမတိုင်မီ သတ်မှတ်ထားသည်။ ပညာရေးအတွက် သီးခြားစည်းမျဉ်းရှိသည်။ အကောက်ခွန်၊ တန်ဖိုးမြှင့်အခွန်၊ ပြန်လည်ရင်းနှီးမြှုပ်နှံအမြတ်၊ ဆုံးရှုံးမှုကို နောက်နှစ်သို့ သယ်ဆောင်မှုနှင့် နိုင်ငံပိုင်မြေကြေးတို့သည် သက်ဆိုင်ရာဥပဒေနှင့် အသိအမှတ်ပြုမှုလိုအပ်ချက်အပေါ် မူတည်သည်။ ပိုင်ရှင်၊ ဒါရိုက်တာ၊ လုပ်ငန်း သို့မဟုတ် တည်နေရာပြောင်းပါက သက်ဆိုင်ရာမှတ်ပုံတင်အရာရှိနှင့် ကဏ္ဍအာဏာပိုင်ထံ အကြောင်းကြားရမည်။ OISO သည် သက်ဆိုင်ရာရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုလုပ်ငန်းစဉ်တွင် လုပ်ငန်းပိုင်ဆိုင်မှုလွှဲပြောင်းမှုကို ကိုင်တွယ်သည်။ ကန့်သတ်တာဝန်ယူကုမ္ပဏီ ပေါင်းစည်းခြင်း သို့မဟုတ် ခွဲခြမ်းခြင်းတွင် အထူးဆုံးဖြတ်ချက်၊ ကြွေးရှင်ထံ အနည်းဆုံး အလုပ်လုပ်ရက် 10 ကြိုတင်အသိပေးမှုနှင့် ရက် 30 ကန့်ကွက်ကာလလိုအပ်သည်။ ပိုင်ရှင်၊ မိတ်ဖက် သို့မဟုတ် ရှယ်ယာရှင်ဆုံးဖြတ်ချက်၊ တရားရုံးဆုံးဖြတ်ချက်၊ ဥပဒေ သို့မဟုတ် ဒေဝါလီခံမှုကြောင့် လုပ်ငန်းပိတ်သိမ်းနိုင်သည်။ တစ်ဦးချင်းလုပ်ငန်းဖျက်သိမ်းရာတွင် အလုပ်သမားကုန်ကျစရိတ်၊ အခွန်နှင့် အခြားတာဝန်များကို ဦးစားပေးရှင်းလင်းသည်။ ဖျက်သိမ်းအသိပေးချက်ရပြီးနောက် မှတ်ပုံတင်အရာရှိသည် အများဆုံးအလုပ်လုပ်ရက်သုံးရက်အတွင်း ဒေတာဘေ့စ်မှ ဖယ်ရှားပြီး သက်ဆိုင်ရာအသိပေးစာ ထုတ်ပေးသင့်သည်။ ဒေဝါလီခံမှုနှင့် တရားရုံးဖျက်သိမ်းမှုတို့ကို သီးခြားပြန်လည်ရယူရေး သို့မဟုတ် ဒေဝါလီလုပ်ငန်းစဉ်များဖြင့် ဆောင်ရွက်သည်။