E drejta penale në Maqedoninë e Veriut

Kodi Penal, i quajtur Кривичен законик ose KZ, është burimi kryesor për veprat dhe sanksionet penale në Maqedoninë e Veriut. Ai ndjek parimin se një veprim mund të dënohet vetëm kur ligji e përcaktonte si vepër penale në kohën përkatëse. Nëse një rregull i mëvonshëm është më i favorshëm për të akuzuarin, zbatohet rregulli më i favorshëm. Personat fizikë dhe juridikë mund të mbajnë përgjegjësi penale sipas kushteve të KZ-së. Sanksionet përfshijnë burgimin, gjobat, masat alternative, masat e sigurisë, masat edukative dhe konfiskimin. Pasoja e saktë varet nga vepra, dashja ose pakujdesia, dëmi, dënimet e mëparshme dhe rrethanat lehtësuese ose rënduese. Kodi i Procedurës Penale, i quajtur Закон за кривичната постапка ose ZKP, rregullon procesin nga kallëzimi penal deri te hetimi dhe gjykimi. Prokuroria Publike drejton veprimet parahetimore dhe hetimin, udhëzon Ministrinë e Punëve të Brendshme, Policinë Financiare dhe Administratën Doganore, mbledh prova dhe kërkon urdhra gjyqësorë kur ligji kërkon miratim gjyqësor. Ajo mund të vendosë gjithashtu për shtyrjen e ndjekjes, urdhër penal ose marrëveshje për pranimin e fajësisë, si dhe paraqet e përfaqëson aktakuzat. Prokuroria Themelore Publike përkatëse trajton fazën e parë prokuroriale; çështjet e krimit të organizuar dhe korrupsionit mund t'i takojnë Prokurorisë Themelore Publike të specializuar për Ndjekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit. Ankimet vijojnë në njërën nga gjykatat e apelit në Manastir, Shkup, Shtip ose Gostivar dhe, në fund, në Gjykatën Supreme. Një person mund të kallëzojë në polici ose në Prokurorinë Publike një vepër që ndiqet sipas detyrës zyrtare. Organet shtetërore, ndërmarrjet publike dhe institucionet kanë detyrim kallëzimi kur marrin dijeni për një vepër të tillë. Kallëzimi duhet të identifikojë provat e njohura dhe të ruajë gjurmët, sendet dhe të dhënat përkatëse. Kallëzimet për krime kibernetike mund të bëhen pranë Sektorit për Krimin Ekonomik dhe Kompjuterik të SVR Shkupit, një njësie tjetër të SVR-së ose cybercrime@moi.gov.mk. I akuzuari prezumohet i pafajshëm dhe ka të drejtë të heshtë, të këshillohet me avokat, të informohet për akuzën dhe provat, t'i kundërshtojë provat, të paraqesë prova për mbrojtjen dhe të ankohet. I akuzuari ka edhe detyrime, si zbatimi i thirrjeve dhe urdhrave të ligjshëm dhe shmangia e pengimit të procedurës. Provat e marra në mënyrë të paligjshme përjashtohen. Pjesëmarrësi që nuk e kupton gjuhën e procedurës mund të marrë interpretim ose përkthim falas. Paraburgimi dhe kufizimet e tjera të lirisë mund të përdoren vetëm kur janë të nevojshme dhe për periudhën më të shkurtër të nevojshme. Sanksionin penal e vendos gjykata, jo prokurori ose policia. Personi i dëmtuar, i quajtur оштетен, dhe viktima mund të marrin informacion, të marrin pjesë në procedurë, të paraqesin kërkesë pasurore dhe të përdorin të drejtat e ankesës ose apelit sipas ZKP-së. Viktimat e cenueshme dhe viktimat ose dëshmitarët fëmijë marrin mbrojtje shtesë procedurale. Viktima e një vepre për të cilën mund të shqiptohet burgim prej të paktën katër vjetësh dhe që ka pësuar dëmtim të rëndë psikofizik mund të kualifikohet për këshilltar të financuar nga shteti sipas rregullave përkatëse. Ligji për Pagesën e Kompensimit Monetar për Viktimat e Krimeve të Dhunshme zbatohet për aplikimet që nga 25 maji 2023. Komisioni i tij për Kompensim Monetar mund të japë kompensim për trajtim dhe mjete mjekësore, të ardhura të humbura, shpenzime varrimi, mbajtje të humbur ose ndihmë solidariteti kur plotësohen kushtet ligjore dhe kërkesat për prova. Ky kompensim nuk është automatik. Fëmijët i nënshtrohen Ligjit për Drejtësinë për Fëmijët. Fëmijë është personi nën 18 vjeç dhe sanksionet penale zbatohen vetëm nga mosha 14 vjeç. Ligji dallon fëmijët 14 deri në 16 vjeç nga ata mbi 16 dhe nën 18 vjeç, si dhe parashikon procedura për fëmijët në rrezik, përfshirë fëmijët nën 14 vjeç. Gjykatësi për fëmijë ose këshilli për fëmijë zbaton masa edukative, alternative ose sanksione të përshtatura sipas moshës, duke pasur parasysh interesin më të mirë të fëmijës. Paraburgimi dhe ndalimi trajtohen si masa përjashtimore. Rregullat përfshijnë gjithashtu të rinjtë madhorë nga 18 deri nën 21 vjeç dhe mbrojtjen e posaçme për viktimat e dëshmitarët fëmijë. Sjellja në rrugë mund të çojë në kundërvajtje trafiku ose çështje penale. Shkeljet e zakonshme zakonisht ndiqen sipas procedurës për kundërvajtje, urdhrit të pagesës ose masave të trafikut. Përgjegjësia penale mund të lindë sipas nenit 297-a të KZ-së për drejtim të pakujdesshëm, përfshirë sjelljen nën ndikimin e alkoolit, drejtimin pa leje, drejtimin gjatë ndalimit aktiv, drejtimin në drejtim të ndaluar ose shpejtësinë e tepruar. Lëndimi ose vdekja mund të sjellë vepra të tjera sipas KZ-së. Çështjet digjitale mund të përfshijnë qasje ose dëmtim të paautorizuar të sistemit kompjuterik, falsifikim kompjuterik ose keqpërdorim të të dhënave personale. Sektori për Krimin Kompjuterik i Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe njësitë e tij për krimin ekonomik e kompjuterik trajtojnë punën përkatëse policore, ndërsa Prokuroria Publike ndjek penalisht. Provat digjitale sekuestrohen ose kontrollohen sipas ZKP-së, me urdhër gjyqësor kur kërkohet. Funksioni i sigurisë kibernetike MVR-SOC është i veçantë nga ndjekja penale. Çështjet penale nuk kanë një kohëzgjatje të njëtrajtshme ose kosto fikse. E drejta për gjykim brenda një afati të arsyeshëm zbatohet, por kohëzgjatja konkrete varet nga provat, numri i pjesëmarrësve, puna e ekspertëve, ankimet dhe rrethana të tjera. Shpenzimet e avokatit, ekspertit, interpretit dhe udhëtimit varen nga çështja dhe urdhrat e zbatueshëm. Ndihma juridike parësore falas u jep këshilla, informacion dhe ndihmë me formularë personave të kualifikuar që banojnë ose qëndrojnë në Maqedoninë e Veriut. Ndihma dytësore varet nga kushtet e të ardhurave dhe pasurisë. Mbrojtja dhe përfaqësimi penal rregullohen nga ZKP-ja, jo nga procedura e përgjithshme e Ndihmës Juridike Falas. Zbatohen rregullat aktuale të KZ-së, ZKP-së dhe drejtësisë për fëmijët; projektkodet e raportuara të reja janë plane reforme dhe nuk janë në fuqi.