Домување во Северна Македонија

Пописот од 2021 година евидентирал 839.174 станови во Северна Македонија: 531.987 биле населени, а 307.187 празни. Ова се национални бројки, па достапноста и условите за домување може значително да се разликуваат меѓу општините. Приватното изнајмување е главниот начин на кој многу домаќинства обезбедуваат дом. Киријата обично ја договараат сопственикот и закупецот. Силно се препорачува писмен договор. Во него треба да се наведат станот и неговата локација, површината, опремата, страните и нивните идентификациски или даночни броеви, дополнителните корисници, видот на закуп, киријата, роковите за плаќање, одделните и заедничките дополнителни трошоци, дозволената употреба, условите за увид, времетраењето, правилата за раскинување и условите за предавање. Сопственикот е одговорен за правилно предавање и одржување и може да има обврски поврзани со резервниот фонд на зградата, недостатоците и правата на трети лица. Договорот за закуп треба да се достави до Управата за јавни приходи и да се евидентира во општинскиот регистар на закупи во рок од 30 дена. Закупците вообичаено мора да го чуваат станот, да спречуваат штета и вознемирувачко користење, да добијат согласност за структурни промени и да избегнуваат подзакуп или додавање корисници без дозвола. Непријавени корисници што престојуваат подолго од 30 дена или некористење на станот повеќе од три месеци може да создаде ризик за раскинување. За повреда на договорот, писменото предупредување вообичаено дава најмалку 15 дена за отстранување на проблемот. Ако договорот не утврдува друг рок за плаќање, неплатената кирија може да стане основа за постапка 30 дена по приемот на барањето за плаќање. Освен ако договорот не предвидува поинаку, закупецот може да раскине договор на неопределено време со отказен рок од 90 дена, а за сопственикот обично важи отказен рок од најмалку 90 дена за договор на неопределено време. Договорите на определено време обично не може предвреме да се раскинат без законски или договорно призната основа. Закупецот го враќа станот во почетната состојба, со исклучок на нормалното абење. Социјално и непрофитно домување може да обезбедат државата, општина, Град Скопје или непрофитна организација. Пристапот зависи од јавните повици и достапното живеалиште, а не од општо автоматско право. Повиците често им даваат предност на домаќинства со ниски приходи, млади брачни двојки, самохрани родители, лица над 60 години без имот, лица со попреченост, социјално ранливи ромски домаќинства, лица погодени од природни непогоди и сирачиња или лица без родителска грижа. За вообичаена пријава се бара доказ за живеалиште во целната општина, дека кандидатот или домаќинството нема сопствен имот и дека нема друг статус за државно домување. Документите може да вклучуваат доказ за приход, потврда за имот од Агенцијата за катастар на недвижности, документи за државјанство и идентификација, матични евиденции и докази за попреченост или семејни околности. Пријавите може да се поднесат преку Министерството за транспорт и врски или меѓуопштински центар за социјална работа. Изборот често се врши со бодови и ранг-листа, а бројот на станови е ограничен. При купување, наследување или добивање подарок проверете во Агенцијата за катастар на недвижности, позната и како АКН, и земете имотен лист. Имотниот лист е јавна евиденција во која е прикажана регистрираната сопственост. Усогласете ги податоците за имотот и парцелата, запишаните права и товари, статусот на изградба и употреба и податоците за уписот. Незапишана или незаконска градба носи дополнителен ризик. Општинска потврда што се користи за пријавување живеалиште сама по себе не ја легализира градбата ниту докажува сопственост. Странските државјани треба одделно да ги проверат правото на престој и правилата за стекнување имот; дозволата за престој автоматски не дава право на стекнување на секој вид имот. Пријавувањето адреса е одделно од добивањето стан. Министерството за внатрешни работи (МВР) ја води евиденцијата за постојано живеалиште. Пријавата може да бара докази како сопственост, писмен заверен договор за закуп, заверен договор за послуга, договор за доживотна издршка, општинска потврда за незаконска станбена градба или решение за данок на имот со доказ за плаќање. Постојаното живеалиште не смее да се меша со престојувалиште, кое се однесува на привремен престој. Странците што престојуваат во платено сместување мора да бидат пријавени во рок од 12 часа; за другите домаќини вообичаено важи рок од 48 часа, а приватниот домаќин може да треба лично да се јави во надлежната полициска станица во рок од 48 часа за заверена потврда. Може да биде достапно и онлајн пријавување. Сопствениците на станови одлучуваат дали со заедничките простории ќе управува лиценциран управител или заедница на сопственици. Нивните договори опфаќаат заеднички простории, куќен ред, тековно и инвестициско одржување, осигурување и резервен фонд. Регулаторната комисија за домување ги лиценцира управителите на згради. Сопствениците вообичаено плаќаат месечни надоместоци за управување и придонеси за резервниот фонд, додека закупците ги исполнуваат личните и заедничките обврски за користење утврдени во договорот за закуп. Електрична енергија снабдуваат ЕВН Хоум и системот на ЕВН. По купување, закупување, продажба или наследување може да биде потребна промена на корисникот, а ЕВН наведува законски рок од 60 дена за релевантната регистрација или промена. Сметките за електрична енергија може да содржат потрошувачка, мрежни или пристапни надоместоци, надомест за јавно осветлување, ДДВ и можна камата. Водата, отпадните води, греењето и собирањето отпад зависат од општината, зградата и уредувањето на мерачите или услугите, па за конкретниот стан треба да се проверат одговорниот давател и основата за наплата. Иселувањето може да бара неколку одделни дејства: раскинување или исполнување на договорот за закуп, враќање на станот, пренос или затворање на сметките за комунални услуги, ажурирање на адресата и известување на соодветната општина или давател на услуга. Подзакупот престанува со главниот договор за закуп. Ако се оспорува владението или станот остане населен без законска основа, иселувањето обично бара судска постапка; судот може да го третира предметот како итен.