Stanovanje u Severnoj Makedoniji

Popis iz 2021. zabeležio je 839.174 stana u Severnoj Makedoniji: 531.987 bilo je nastanjeno, a 307.187 prazno. To su nacionalni podaci, pa se raspoloživost i uslovi stanovanja mogu znatno razlikovati među opštinama. Privatni zakup glavni je način na koji mnoga domaćinstva dolaze do stana. Zakupnina se uglavnom ugovara između stanodavca i zakupca. Preporučuje se pisani ugovor. Treba navesti stan i njegovu lokaciju, površinu, opremu, strane i njihove identifikacione ili poreske brojeve, dodatne korisnike, vrstu zakupa, zakupninu, rokove plaćanja, pojedinačne i zajedničke dodatne troškove, dozvoljenu upotrebu, uslove pregleda, trajanje ugovora, pravila raskida i uslove predaje. Stanodavac je odgovoran za urednu predaju i održavanje i može imati obaveze u vezi sa rezervnim fondom zgrade, nedostacima i pravima trećih lica. Ugovor o zakupu treba podneti Upravi javnih prihoda i evidentirati u opštinskom registru zakupa u roku od 30 dana. Zakupci uglavnom moraju voditi računa o stanu, sprečavati štetu i ometajuću upotrebu, pribaviti saglasnost za građevinske izmene i ne smeju davati stan u podzakup niti dodavati korisnike bez dozvole. Neprijavljeni korisnici koji borave duže od 30 dana ili nekorišćenje stana duže od tri meseca mogu stvoriti rizik od raskida. Za povredu ugovora pisano upozorenje obično daje najmanje 15 dana za ispravku. Ako ugovor ne propisuje drugačiji rok plaćanja, docnja sa zakupninom može biti osnov za postupak 30 dana nakon prijema zahteva za plaćanje. Ako ugovor ne određuje drugačije, zakupac može raskinuti ugovor na neodređeno vreme uz otkazni rok od 90 dana, a stanodavac uglavnom mora dati najmanje 90 dana obaveštenja za ugovor na neodređeno vreme. Ugovor na određeno vreme obično se ne može raskinuti ranije bez zakonskog ili ugovornog osnova. Zakupac vraća stan u stanju u kom ga je preuzeo, uz izuzetak uobičajenog habanja. Socijalno i neprofitno stanovanje mogu obezbeđivati država, opština, Grad Skoplje ili neprofitna organizacija. Pristup zavisi od javnog poziva i dostupnog stana, a ne od opšteg automatskog prava. Pozivi obično daju prednost domaćinstvima sa niskim prihodima, mladim parovima, samohranim roditeljima, osobama starijim od 60 godina bez imovine, osobama sa invaliditetom, socijalno ugroženim romskim domaćinstvima, osobama pogođenim prirodnim katastrofama i siročadi ili osobama bez roditeljskog staranja. Uobičajena prijava zahteva dokaz o prebivalištu u ciljnoj opštini, potvrdu da podnosilac ili domaćinstvo ne poseduje imovinu i da nema drugi stambeni status koji je dodelila država. Dokumenta mogu obuhvatati dokaz o prihodima, potvrdu Agencije za katastar nepokretnosti o imovini, dokumenta o državljanstvu i identitetu, evidenciju građanskog statusa i dokaz o invaliditetu ili porodičnim okolnostima. Prijave se mogu podneti Ministarstvu saobraćaja i komunikacija ili međuopštinskom centru za socijalni rad. Izbor se često vrši bodovanjem i rang-listom, a broj stanova je ograničen. Pri kupovini, nasleđivanju ili poklonu proverite Agenciju za katastar nepokretnosti, često skraćeno AREC, i pribavite имотен лист (imoten list). Imoten list je javna evidencija registrovanog vlasništva. Uporedite identitet stana i parcele, registrovana prava i terete, status izgradnje i korišćenja i podatke o registraciji. Neregistrovana ili nelegalna zgrada nosi dodatni rizik. Opštinska potvrda koja se koristi za prijavu prebivališta sama po sebi ne legalizuje zgradu niti dokazuje vlasništvo. Strani državljani treba odvojeno da provere pravo boravka i pravila za sticanje nepokretnosti; dozvola boravka ne daje automatski pravo na sticanje svake vrste nepokretnosti. Prijava adrese odvojena je od pribavljanja stana. Ministarstvo unutrašnjih poslova, odnosno MVR, vodi evidenciju stalnog prebivališta под називом живеалиште. Uz prijavu može biti potreban dokaz kao što su vlasništvo, pisani overeni ugovor o zakupu, overeni ugovor o korišćenju bez naknade, ugovor o doživotnom izdržavanju, opštinska potvrda o nelegalnoj stambenoj gradnji ili rešenje o porezu na imovinu uz dokaz o uplati. Evidenciju stalnog prebivališta ne treba mešati sa престојувалиште, koje se odnosi na privremeni boravak. Stranci koji borave u plaćenom smeštaju moraju biti prijavljeni u roku od 12 sati; za druge domaćine uglavnom važi rok od 48 sati, a privatni domaćin možda mora da ode u nadležnu policijsku stanicu u roku od 48 sati radi overene potvrde. Može biti dostupna i onlajn prijava. Vlasnici stanova odlučuju da li će zajedničkim prostorijama upravljati licencirani управител (upravnik zgrade) ili заедница на сопственици (zajednica vlasnika). Njihovi dogovori obuhvataju zajedničke prostorije, kućni red, redovno i investiciono održavanje, osiguranje i rezervni fond. Regulatorna komisija za stanovanje licencira upravnike zgrada. Vlasnici obično plaćaju mesečne naknade za upravljanje i doprinose rezervnom fondu, dok zakupci postupaju prema obavezama za stan i korišćenje zgrade koje su određene ugovorom o zakupu. Električnu energiju isporučuju EVN Home i sistem EVN-a. Promena korisnika može biti potrebna nakon kupovine, zakupa, prodaje ili nasleđivanja, a EVN navodi zakonski rok od 60 dana za odgovarajuću prijavu ili promenu. Računi za struju mogu obuhvatati potrošnju, mrežarinu ili naknadu za pristup, naknadu za javnu rasvetu, PDV i moguću kamatu. Voda, otpadne vode, grejanje i odnošenje otpada zavise od opštine, zgrade i aranžmana sa brojilom ili uslugom, pa treba proveriti nadležnog pružaoca i osnov obračuna za konkretan stan. Iseljenje može zahtevati nekoliko zasebnih koraka: raskid ili završetak ugovora o zakupu, predaju stana, prenos ili zatvaranje komunalnih računa, promenu adrese i obaveštavanje relevantne opštine ili pružaoca usluge. Podzakup se završava zajedno sa glavnim zakupom. Ako je posed sporan ili je stan zauzet bez zakonitog osnova, za iseljenje je obično potreban sudski postupak; sud može predmet tretirati kao hitan.