Jezici u Severnoj Makedoniji

Jezički pejzaž Severne Makedonije objedinjuje makedonski standard koji važi širom zemlje i zakonom zaštićenu višejezičnu upotrebu. Popis stanovništva iz 2021. zabeležio je makedonski kao maternji jezik 61,38% stanovnika, albanski 24,34%, turski 3,41%, romski 1,73%, bošnjački 0,85%, srpski 0,61% i vlaški, poznat i kao aromunski, 0,17%; 7,20% stanovnika evidentirano je na osnovu administrativnih izvora. Podaci o jeziku domaćinstva bili su: makedonski 62,36%, odnosno 1.145.327 ljudi; albanski 24,18%, odnosno 444.026; turski 3,35%, odnosno 61.596; romski 1,53%, odnosno 28.088; bošnjački 0,84%, odnosno 15.509; srpski 0,27%, odnosno 4.993; i vlaški 0,10%, odnosno 1.795. Makedonski i njegovo ćiriličko pismo predstavljaju standard za državnu javnu upravu. Zakon o makedonskom jeziku iz 2024. predviđa Savet za makedonski jezik, licencirane lektore i inspektorat. Makedonski je priznat i kao nematerijalno kulturno nasleđe, a priprema se nacionalna strategija za period 2027–2031. Zakon o upotrebi jezika iz 2019. utvrđuje albanski kao drugi nacionalni službeni jezik prema pravilu od 20%. Turski, romski, bošnjački, srpski i vlaški ne dobijaju automatski isti nacionalni status kada su ispod tog praga, ali mogu imati lokalnu službenu upotrebu, obrazovanje, medije ili kulturnu podršku. U državnim administrativnim, sudskim, policijskim, zdravstvenim, obrazovnim, kulturnim i izbornim postupcima, stranke mogu da koriste makedonski ili albanski pod odgovarajućim zakonskim uslovima. Sudovi, tužilaštva i organi vlasti moraju da omoguće dozvoljenu upotrebu jezika, a odluke ili spisi mogu biti dvojezični kada to zakon nalaže. Na opštinskom nivou, jezik kojim govori najmanje 20% lokalnog stanovništva može postati službeni zajedno sa svojim pismom; ispod tog praga, lokalni organi mogu odlukom odobriti njegovu upotrebu. Konkretna dostupnost zavisi od lokalnog pravila i institucije koja rešava predmet. Institucije snose troškove prevođenja u sudskim i procesnim stvarima, a ne propisuje se posebna naknada za jezik niti poseban jezički rok. Škole mogu da izvode nastavu na makedonskom, albanskom, turskom, srpskom ili bošnjačkom jeziku. Makedonski ostaje nastavni predmet za učenike koji se školuju na drugom jeziku. Škole mogu da ponude i predmete iz jezika i kulture za romsku, vlašku, bošnjačku, tursku i srpsku zajednicu. Drugi službeni jezik može se uvesti od IV do IX razreda kada su ispunjeni zakonski i školski uslovi, a prema odgovarajućim pravilima albanski se nudi učenicima koji se školuju na drugom jeziku u VI do IX razredu. Obrazovni okvir može dozvoliti grupe sa manje od 15 učenika, ali pristup i dalje zavisi od škole, opštine, dostupnih nastavnika i formiranja grupe. Godine 2026. udžbenik romskog jezika za 6. razred koristilo je više od 2.300 učenika u 13 škola u 7 opština. Javni mediji pružaju različit stepen jezičke dostupnosti. Makedonska radio-televizija ima program na makedonskom, albanskom i turskom, kao i programe na jezicima drugih zajednica koje nisu većinske. Ima i uredničke kapacitete za srpski, romski i vlaški, dok njen drugi televizijski kanal emituje program na albanskom. Obim i redovnost programa razlikuju se po jeziku i uredništvu. Zaštita jezika odvija se i kroz književnost, rečnike, leksikografiju, arhive dijalekata, festivale, škole i kulturne programe. Ministarstvo kulture i turizma, Makedonska akademija nauka i umetnosti i Institut za makedonski jezik „Krste Misirkov“ podržavaju ove aktivnosti. Lokalni makedonski dijalekti dokumentovani su u zapadnim, istočnim, severnim, perifernim i centralnim grupama pomoću mapa, audio-materijala, monografija i rečnika. Dijalekti se uglavnom koriste u neformalnom i kulturnom kontekstu i nemaju samostalan administrativni status. Jezička pravila utiču i na učešće javnosti. Parlamentarni rad i pravni akti koriste makedonski i jezik koji ispunjava prag od 20%. Državna izborna komisija omogućava pristup veb-sajtu na albanskom i funkciju prevoda na albanski, dok pravo glasa ne zavisi od jezika. Ipak, praktičnu pomoć na konkretnom biračkom mestu ili u instituciji treba proveriti lokalno. Pošto za period 2024–2026. nije utvrđena konačna odluka Ustavnog suda o preispitivanju jezičkog zakonodavstva, primena i pravni rizici mogu se razlikovati među institucijama i opštinama.