Монгол дахь амьжиргааны зардал

Үндэсний статистикийн хороо (NSO) өрхийн орлого, зарлага, хэрэглээний үнийг судалгаа болон 1212 мэдээллийн хүснэгтээр хэмждэг. 2025 оны I улиралд өрхийн дундаж зарлага сард ойролцоогоор 2.9 сая төгрөг, үүний 2.7 сая орчим нь мөнгөн зарлага байв. Хүнс 19.6 орчим хувь буюу 526,100 төгрөг, хүнсний бус бараа, үйлчилгээ 67.5 орчим хувь буюу 1.8 сая төгрөг эзэлж, бусад зардал 11 орчим хувь байжээ. Өрхийн дундаж орлого сард ойролцоогоор 2.8176 сая төгрөг байсан. Эдгээр нь улсын дундаж болохоос өрх бүрийн найдвартай төсөв биш. Хот, хөдөөгөөр, бүс нутаг, орлогын таван бүлгээр задалсан медиан хүснэгт, мэдээлэл илүү хэрэгтэй харьцуулалт өгнө. Монгол төгрөгийг MNT гэж тэмдэглэж, дотоодын үнэд ашигладаг. ҮСХ сар бүр хүнс, орон сууц, нийтийн үйлчилгээ, тээвэр, эрүүл мэнд, харилцаа холбоо, амралт, боловсрол зэрэг 14 бүлгийн хэрэглээний үнийн мэдээллийг улсын хэмжээнд болон нийслэл, аймгаар гаргадаг. Хэрэглээний үнийн инфляц нь үнэ хэрхэн өөрчлөгдөхийг харуулдаг болохоос өрхөд сард хэдэн төгрөг хэрэгтэйг хэлдэггүй. 2025 оны тавдугаар сард жилийн өмнөхтэй харьцуулахад орон сууц, ус, цахилгаан, түлш 21.5%, боловсрол 18.2%, хүнс 5.6%, тээвэр 4.5% өссөн. Одоогийн тооцоонд 1212-ын хамгийн сүүлийн үнэ болон орон нутгийн үйлчилгээ үзүүлэгчийн үнийн саналыг ашигла. Орон сууцны зардал онцгой их ялгаатай. Албан ёсны орон сууц түрээс, өмчлөлийн зах зээл Улаанбаатарт төвлөрдөг. 2025 оны хоёрдугаар сард ҮСХ Улаанбаатарт хуучин орон сууцны өмчлөлийн медиан үнийг нэг ам метр тутамд 4.0 сая, шинэ орон сууцыг 3.8 сая төгрөг гэж бүртгэсэн; дундаж үнэ тус тус 4.498 сая, 4.395 сая орчим байв. Өмчлөлийн үнэ нь сарын түрээсийн жишиг биш. Улсын хэмжээний албан ёсны түрээсийн мэдээлэл олдоогүй тул одоогийн түрээсийн үнэлгээнд дүүргийн санал болон гэрээний нөхцөлийг ашигла. Барьцаа, урьдчилгаа түрээс, зуучлагчийн шимтгэл, нийтийн үйлчилгээний төлбөр гэрээнээс хамаарна. Гэр хороололд айл өрх газар эсвэл өөрсдөө барьсан сууц, ус зөөх, бохирын цооног, дулаалга, түлш, халаалтын төхөөрөмжийн зардал гаргаж болно. Аймаг, сумын орон сууцны зах зээлд нийлүүлэлт бага тул мөнгөн бус, бэлэн болон өөрсдөө бэлтгэсэн орон байр чухал байж болно. Цахилгаан, дулааны зардал холболт болон улирлаас хамаарна. Эрчим хүчний зохицуулах хороо (ERC) цахилгаан, дулааныг зохицуулдаг. Өрхийн цахилгааны тариф сард эхний 150 кВт.ц тутамд 175 төгрөг, 150–300 кВт.ц-д 256 төгрөг, 300 кВт.ц-аас дээш 285 төгрөг байна. Сарын дундаж хэрэглээг 220 кВт.ц орчим, тарифын шинэчлэлийн дараах ердийн төлбөрийг 52,107 төгрөг орчим гэж дурдсан. Гэр хорооллын шөнийн эсвэл оргил бус цагийн халаалтын хөнгөлөлт хэвээр бөгөөд эмзэг өрхийн тариф өөрчлөгдөөгүй. Төвлөрсөн дулааны тариф зөвхөн холбогдсон өрхөд үйлчилнэ. Жагсаасан холболттой хотуудад 2026 онд хийхээр төлөвлөсөн дулааны тарифын өсөлтийг 2027 оны нэгдүгээр сарын 1 хүртэл хойшлуулжээ. Төвлөрсөн системгүй өрх нүүрс эсвэл цахилгаан халаалт, зөөврийн ус, түлш, дулаалга, бохирын үйлчилгээний төлбөр гаргаж болно. Хүнсний төсөв өрхийн хэмжээ, хооллолт, улирал, байршлаас хамаарна. Супермаркет, захад дотоодын болон импортын бүтээгдэхүүн худалдаална. ҮСХ-ны хүснэгтэд будаа, гурил, мах, сүү зэрэг гол хүнсний сарын үнийг нийслэл, аймгаар харуулдаг. Хөдөө өрх мал, газар тариалангийн бүтээгдэхүүнээр мөнгөн хүнсний худалдан авалтаа багасгаж, гэр бүлээсээ хүнс бэлгэнд авч болно. Гэвч өвлийн өвс тэжээл, тээвэр, хадгалалт, малын эрсдэл бусад зардлыг өсгөж болно. Мөн алслагдсан газарт импортын бараа, хүргэлтийн зардлаас шалтгаалан нэг бүтээгдэхүүн илүү үнэтэй байж болно. Гэр, ажил, сургууль, үйлчилгээ хол байвал зорчих зардал нь оролцоонд их нөлөөлнө. Улаанбаатарын нийтийн тээвэр хотын албан үйлчилгээ юм. 2025 оны хоёрдугаар сарын 1-нээс тусгай картаар нэг удаа зорчиход 1,000 төгрөг төлж, өдөрт дөрөв хүртэл зорчиж, нисэх буудал, Багануур, Багахангайн чиглэлийг эс тооцвол сүлжээгээр ашиглаж болно. Улаанбаатараас гадуур улсын хэмжээний нэгдсэн үнэ тариф байхгүй. Хот хоорондын автобус, галт тэрэг, нислэг, такси, хувийн автомашин, түлш, засвар үйлчилгээ зай, үйлчилгээ, зах зээлийн нөхцөлөөс хамаарна. Алслагдсан суманд эрүүл мэнд, боловсрол, захиргааны үйлчилгээнд хүрэхэд зарцуулах цаг, зардал тасалбарын үнээс ч илүү байж болно. Эрүүл мэндийн зардалд даатгалын шимтгэл, хамрагдсан үйлчилгээний хамтын төлбөр, эм, оношилгоо, хувийн эмчилгээ, зорчих зардал орно. Монголын эрүүл мэндийн даатгалын тогтолцоо ЭМД-ыг Эрүүл мэндийн даатгалын ерөнхий газар гэрээт төрийн болон хувийн байгууллагаар дамжуулан хэрэгжүүлдэг. 2026 оны албан ёсны хуваарийн дагуу ажилтны шимтгэл цалинтай дүйцэх суурийн 4 хувь бөгөөд ажил олгогч, ажилтан тус бүр 2 хувь төлнө. Төрөөс шимтгэлийг нь хариуцах бүлгүүдийн тооцоог хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээнд үндэслэх ба одоогийн албан ёсны мэдээлэлд жагсаасан бүлгүүдэд 3 хувь гэж дурдсан. Хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч, малчин, оюутан, хүүхэд, гадаадын иргэн болон бусад ангиллын хуулиар тогтоосон суурь өөр тул жилийн хуваарь, төлбөрийн бүртгэлийг шалгах хэрэгтэй. Даатгал хамрагдсан үйлчилгээний зардлыг бууруулж болох ч халааснаас гарах бүх зардлыг арилгахгүй. Хөдөө орон нутгийн зай, үйлчилгээний олдоц хязгаарлагдмал байх нь зорчих зардлыг ихэсгэж болно. Төрийн өмчийн бага, дунд боловсрол үнэ төлбөргүй олгогддог ч гэр бүл дүрэмт хувцас, унаа, хоол, төхөөрөмж, үйл ажиллагаа, хичээлийн хэрэгслийн зардал гаргаж болно. Боловсролын яамны огноотой жишиг мэдээлэлд 6–12 дугаар ангийн сурах бичгийн ашиглалтын хураамж жилд нэг удаа 14,200–18,600 төгрөг гэж дурдсан; одоогийн хуваарийг шалгах хэрэгтэй. Сургуулийн өмнөх боловсролыг нутгийн нэршлээр цэцэрлэг гэдэг бөгөөд хүртээмж, хоол, унааны зардал ялгаатай. Хувийн сургууль, коллеж, их сургууль төлбөрөө өөрсдөө тогтооно. Дээд боловсролын сургалтын төлбөр сургууль, хөтөлбөрөөс хамаардаг. Боловсролын зээлийн сан, тэтгэлэг, буцалтгүй тусламж, сургалтын төлбөрийн дэмжлэг эхний зардлыг бууруулж болох ч шалгуур, эргэн төлөх нөхцөл өөр; зээл нь үнэгүй тэтгэмж биш. Гэр бүлийн зардалд хүүхэд асрах, ахмад настны асаргаа, хөгжлийн бэрхшээлийн дэмжлэг, нэмэлт хичээл, хоол, тээвэр багтана. Гэр бүл, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яам холбогдох дэмжлэгийг хариуцдаг. 2026 оны төсвийн төлөвлөлтөд ойролцоогоор 1,359,011 хүүхэд, хүүхдийн мөнгөний жилийн 1,603.6 тэрбум төгрөгийн багц дурдагдсан. Төлөвлөсөн хуваарилалт, журам үйлчилбэл хүүхэд бүрд сард ойролцоогоор 100,000 төгрөг ногдохоор байна. 2025 оны журам гэрээний хүрээнд хамрагдах хууль ёсоор оршин суудаг гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүний хүүхдэд эрхийг өргөжүүлсэн. E-Mongolia-аар авах жирэмсний тэтгэмж жирэмсний тав дахь сараас төрөх хүртэл сард 40,000 төгрөг. 2025 оны зорилтот хүнс, тэжээлийн дэмжлэг босго 180 оноонд хүрсэн өрхөд хүүхэд бүрд 12,000, насанд хүрэгч бүрд 20,000 төгрөгөөр олгогдож байв. Тэтгэмж зардлыг бууруулдаг боловч өрхийн нийт зардлыг арилгахгүй. Харилцаа холбооны зардал үйлчилгээ үзүүлэгч, тариф, хамрах хүрээ, дата хэмжээ, төхөөрөмж, суурилуулалт, алслагдсан газрын хүртээмжээс хамаарна. Харилцаа холбооны зохицуулах хороо (CRC) салбарыг зохицуулж, үйлчилгээ үзүүлэгчид гар утас, дата, суурин интернет, телевиз, шуудангийн үнийг тогтоодог. Урьдчилсан болон дараа төлбөрт багц эрс ялгаатай байж болно. Улсын нэгдсэн хэрэглэгчийн багц байхгүй тул бодит тооцоонд тухайн хаяг, хэрэгцээнд зориулсан одоогийн үнийн санал шаардлагатай. Амралт, чөлөөт цагийн зардал үнэ төлбөргүй эсвэл хөнгөлөлттэй парк, номын сан, олон нийтийн болон спортын байгууламжаас кино театр, фитнес, клуб, аялал болон бусад төлбөртэй үйл ажиллагаа хүртэл хэлбэлзэнэ. Үнэ хот, үйлчилгээ үзүүлэгчээс хамаарах бөгөөд хөдөөд хүрэх зай оролцоог илүү үнэтэй болгож болно. Монгол өрхийн бодит төсөвт тогтмол, хувьсах, улирлын, нэг удаагийн зардлыг тусад нь ангилна. Өрхийн хэмжээ, нас, эрүүл мэнд, боловсролын хэрэгцээ, хот, аймаг эсвэл сум, орон байр ба халаалтын арга, өдөр тутмын зорчих замаас эхэл. Түрээс эсвэл орон сууцны төлбөр, нийтийн үйлчилгээ, хүнс, тээвэр, эрүүл мэнд, боловсрол, харилцаа холбоо, гэр бүлийн асаргаа, чөлөөт цагийг нэм. Дараа нь барьцаа, тавилга, тоног төхөөрөмж, эмнэлгийн үйл явдал, сургуулийн зардал, өвлийн түлш, автомашины засвар, алслагдсан үйлчилгээ рүү зорчих зардлыг оруул. Мөнгөн болон мөнгөн бус нөөцийг тусад нь бүртгэ. Татвар нь нийт орлогоос цэвэр орлого болох зөрүүнд нөлөөлөх бол банк нь төлбөрийн суваг, өр нь санхүүжилт эсвэл хугацаа хэтэрсэн төлбөрийн асуудал бөгөөд аль нь ч өрхийн зардлын тооцоог орлохгүй. Улирал, хаяг, үйлчилгээ үзүүлэгч эсвэл өрхийн нөхцөл өөрчлөгдөхөд үнэ, тариф, тэтгэмж, гэрээний нөхцөлийг дахин шалга.