Монголын байгаль

Монгол Улс Сибирийн тайга, Төв Азийн хээр, цөлийн шилжилтийн бүсэд оршдог. Баруун хэсгийн Алтай-Саяны өндөр уулс, зүүн хэсгийн Амур-Хэйлунжан, Дагуурын хээр, өндөр уулын бүс, тайга, ойт хээр, өвслөг хээр, хагас цөл, говь, элсэн манхан, давстай ба цэнгэг нуур, гол, ус намгархаг газар зэрэг ландшафттай. Увс нуурын сав газар, Даурын ландшафт ЮНЕСКО-гийн байгалийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн бөгөөд Монголд нийт 1,439,530 га орчим талбайг хамарсан Рамсарын 11 ус намгархаг газар бий. Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам тусгай хамгаалалттай газрын үндэсний тогтолцоо, байгаль орчны хяналтыг хариуцдаг. Монгол Улсын Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуульд дархан цаазат газар, байгалийн цогцолборт газар, байгалийн нөөц газар, дурсгалт газар гэсэн ангилал бий. Яам 2025 оны 12 дугаар сард улсын хамгаалалтад нийт нутаг дэвсгэрийн 20.8% орчим буюу 32.5 сая га газар хамрагдсан гэж мэдээлсэн. Бүртгэлд 23 дархан цаазат газар, 37 байгалийн цогцолборт газар, 47 байгалийн нөөц газар, 13 дурсгалт газар оржээ. Тоо, ангилал нь шинэчилсэн бүртгэл, өөрчлөлтөөс хамаарч болно. Хамгаалалтын бүс нь сөрөг нөлөөллийг бууруулах, нөөц ашиглалтыг зохицуулах, орон нутгийн оролцоог дэмжих зорилготой. Хамгаалалтын бүс байгуулах саналд Тусгай хамгаалалттай газрын захиргаа, холбогдох сум эсвэл дүүргийн Засаг дарга, нутгийн иргэд оролцож болно. Тусгай хамгаалалттай газар ерөнхийдөө зөвшөөрөгдсөн замаар нэвтрэх бөгөөд тогтоосон цэгт буудаллахыг шаарддаг. Амьдрах орчныг өөрчлөх, мод, зэгс, ховор ургамал, цэцэг түүх, ан хийх, зэрлэг амьтан, үүр, ичээг үймүүлэх, шинэ зам гаргах, бохирдуулахыг хориглоно. Гэрийн тэжээвэр амьтан, галт зэвсэг авч ороход орон нутгийн хамгаалалтын байгууллагын зөвшөөрөл хэрэгтэй. Тусгай хамгаалалттай газарт судалгаа хийхэд төвийн байгаль орчны байгууллагын зөвшөөрөл шаардлагатай. Газар ашиглах хүсэлтийг шийдвэрлэхээс өмнө Тусгай хамгаалалттай газрын захиргаа эсвэл сум, дүүргийн Засаг даргаар уламжлуулдаг. Хязгаарлагдмал бүсийн гэрээ тав хүртэл жил үргэлжилж, нэг удаа дахин тав хүртэл жилээр сунгаж болно. Орох болон үйлчилгээний төлбөр нь тухайн газар, үйлчилгээнээс хамаарах бөгөөд бүх тусгай хамгаалалттай газарт үйлчлэх нэг тариф тогтоогдоогүй. Монголын зэрлэг амьтанд тахи буюу тахь, хавтгай, мазаалай, цоохор ирвэс, монгол бөхөн, хулан, аргаль, янгир, мөн цагаан хүзүүт тогоруу, тоодог, реликт цахлай, хун галуу зэрэг нүүдлийн шувуу багтана. Тусгай хамгаалалттай газар, зүйлийн тухай хууль тогтоомж, байгаль хамгаалагчийн ажил, мониторинг тэдгээрийг хамгаална. Зэрлэг амьтныг ашиглахад холбогдох зөвшөөрөл, хураамж, жилийн квот мөрдөнө. Ан агнуурын зөвшөөрлийг шаардлага хангасан иргэнд хязгаартай олгодог; ховор амьтан барих, экспортлоход төвийн байгаль орчны байгууллагын зөвшөөрөл шаардлагатай. Нүүдлийн мал аж ахуй улирлын бэлчээр ашиглаж, Монголын экосистемтэй нягт холбоотой хэвээр. Усны хомсдол, бэлчээрийн доройтол, даац хэтрүүлэх, мал ба зэрлэг амьтны өрсөлдөөн, уул уурхай, дэд бүтэц зөрчил үүсгэж болно. Нутгийн түншлэл, Засаг дарга, сумын байгаль орчны байгууллага хамтын менежментийн гэрээ, төлөвлөгөөгөөр дэмжлэг үзүүлж болно. Уул уурхай, байгалийн нөөцийн бусад төсөлд байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээ, байгаль орчны менежмент ба нөхөн сэргээлтийн төлөвлөгөө, олон нийт эсвэл орон нутгийн санал шаардлагатай. Байгаль орчинд учруулсан хохиролд нөхөн төлбөр нэхэмжилж болно. Тусгай хамгаалалттай газрын уул уурхайн маргааныг Тусгай хамгаалалттай газрын захиргаа эсвэл сум, дүүргийн Засаг даргаас яамны байгаль орчны хяналт руу, цааш захиргааны эсвэл хууль зүйн боломжит журмаар шилжүүлж болно. Цаг уур, орчны шинжилгээний газар цаг агаар, байгаль орчны мониторинг, урьдчилсан мэдээ, сэрэмжлүүлэг гаргадаг. Онцгой байдлын ерөнхий газар аюулт үзэгдэлд бэлтгэх, хариу арга хэмжээг хариуцна. Зуд ган эсвэл бэлчээр муудахаас эхэлж, цас, мөс, хэт хүйтрэл малын өвс тэжээлд хүрэхийг хаахад эрчимждэг. Ган, зуд, ой, хээрийн түймэр, шороон эсвэл элсэн шуурга, үер, хүчтэй салхи ба цасан шуурга, аянга, газар хөдлөлт, малын өвчин байгальтай холбоотой аюулгүй байдалд нөлөөлнө. Уур амьсгалын төсөөллөөр ган, зуд, түймэр, үерт өртөх эрсдэл нэмэгдэж байгаа тул улирлын төлөв, орон нутгийн сэрэмжлүүлэг нь аялал, мал аж ахуй, хамгааллын шийдвэрт чухал. Тусгай хамгаалалттай газрын захиргаа, орон нутгийн байгууллага, иргэдийн бүлэг, төрийн бус байгууллага албан ёсны, албан бус, олон нийтийн байгаль орчны сургалт явуулдаг. Монголын байгаль орчны дүрэм экологийн боловсрол, байгаль орчны олон нийтийн мэдээлэл, орон нутгийн оролцоог дэмждэг. Байгаль орчны мэдлэг, мэдээллийн олон нийтийн өгөгдлийг үндэсний мэдээллийн сангаас авч болох бөгөөд иргэн байгаль орчны зөрчлийг мэдээлэх эрхтэй. Хуулиар тогтоосон урамшуулал нь ногдуулсан торгууль эсвэл нөхөн төлбөрийн 15%-тай тэнцэж болно. Байгальд нэвтрэх нь ашиглах эрхийн зэрэгцээ амьдрах орчин, зэрлэг амьтан, ус, бэлчээрийг хамгаалах үүрэгтэй.