Монгол Улсын орчны нөхцөл

Монгол Улсад өдөр тутмын орчны бүх талыг хариуцсан улсын нэгдсэн үйлчилгээ байхгүй. Орон нутгийн удирдлага, нийтийн үйлчилгээний байгууллага, байгаль орчны эрх бүхий байгууллага, онцгой байдлын үйлчилгээ өөр өөр үүрэгтэй тул чанар, хүртээмж байршлаар ялгаатай. Гэр хороолол нь ихэвчлэн захын, нягтрал багатай, төвлөрсөн хорооллоос дэд бүтэц бага төлөвлөгдсөн суурьшлын бүс. Аймгийн төв, сум тус бүр өөрийн орон нутгийн удирдлага, үйлчилгээний нөхцөлтэй. Ус, ариун цэвэр, халаалт, зам, нийтийн орон зайд хамгийн том практик ялгаа бий. Дэлхийн банкны судалгаагаар төвлөрсөн бүсэд хотын тохижилтын хүртээмж гэр хорооллоос зургаагаас арав дахин өндөр байжээ. Улаанбаатарт 2020 оны үнэлгээгээр орон сууцны нэгжийн 50 орчим хувь төвлөрсөн бохирын шугамгүй, 53 хувь нь ус дамжуулах шугам сүлжээгүй, 53 хувь нь төвлөрсөн халаалтгүй байв. Цахилгааны хүртээмж бараг нийтлэг боловч бусад үйлчилгээ хороолол, сүлжээний байршлаас ихээхэн хамаарна. Иш татсан үнэлгээгээр Улаанбаатарын замын ердөө 6 орчим хувь хатуу хучилттай байсан нь хог цуглуулах, бусад орон нутгийн үйлчилгээнд мөн нөлөөлнө. Дижитал, харилцаа холбооны үйлчилгээ бий ч орон нутгийн чанарын мэдээлэл бүрэн бус. Хүртээмжтэй байдал нийтийн орчны нэг хэсэг. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн тухай хууль бүх нийтийн загвар, барилга, дэд бүтэц, нийтийн орон зайд нэвтрэх боломжийг заадаг. Хүртээмжийн шаардлага хангаагүй барилгыг Барилгын үнэлгээний комисс хүлээн авахгүй байж болох ч хэрэгжилт бүс нутгаар ялгаатай. Бодит нөхцөлд тухайн газрын орц, зам, нийтийн бие засах газар, гарц, тээврийн холбоог тусад нь шалгах шаардлага гарч болно. Зам, төмөр зам, нисэх онгоц, барилга, үйлдвэр, эрчим хүчний байгууламж, хорооллын доторх тоног төхөөрөмж дуу чимээ үүсгэнэ. Монголын стандарт, барилгын дүрэм хэмжилт, хязгаарын тогтолцоотой; өдөр ерөнхийдөө 07:00–23:00, шөнө 23:00–07:00. Улсын хэмжээнд харьцуулж болох дуу чимээний өртөлтийн цуваа тогтоогоогүй. 2026 оны Туулын хурдны замын төслийн үнэлсэн гурван цэгт 63.9–68.9 dBA түвшин төслийн стандартаас давжээ. Улаанбаатар хотын Хяналтын газар, орон нутгийн барилга, байгаль орчны байгууллага гомдол, хяналтыг хариуцна; Цаг уур, орчны шинжилгээний үндэсний төв байгаль орчны хэмжилт, мэдээлэл өгнө. Хувийн хэмжилт, дуу тусгаарлалтын зардал төслөөс хамаарна. Агаарын чанар өдөр тутмын томоохон асуудал. Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Цаг уур, орчны шинжилгээний үндэсний төв, Цаг уур, орчны судалгаа, мэдээллийн хүрээлэн, Байгаль орчны мэдээллийн төв, орон нутгийн байгаль орчны байгууллага мониторинг, холбогдох мэдээлэл өгдөг. ДЭМБ-ын 2025 оны үнэлгээнд Монгол Улсын PM2.5 тоосонцрын жилийн дундаж агууламж нэг шоо метрт 41 микрограмм, ДЭМБ-ын 5 микрограммын зөвлөмжөөс ойролцоогоор найм дахин их гэж мэдээлсэн. Мөн хүн амын 46 хувь цэвэр хоол хийх технологигүй, тархины харвалт, зүрхний ишемийн өвчний нас баралтын 39 хувийг агаарын бохирдолд хамааруулсан. Улаанбаатарын өвлийн гэр хороололд нүүрс, бусад түлшний халаалтын ялгарал, температурын урвуу давхарга онцгой эрсдэл үүсгэнэ. Аймгийн төвд халаалтын ялгарал, тоосжилт мөн гарч болно. Ногоон орчинд нийтийн цэцэрлэгт хүрээлэн, нийтийн талбай, хотын ногоон байгууламж, ой, улсын ойн сан, тусгай хамгаалалттай газар орно. Байгаль орчны мэдээллийн төв улсын ойн бүрхэвчийг ойролцоогоор 8.71% гэж мэдээлдэг. Баруун, өмнөд, төвийн бүсэд цөлжилт нөлөөлж, хотын гэр хороололд төвлөрсөн бүсээс ногоон, нээлттэй орон зайд хүрэх боломж ерөнхийдөө муу. Нэг хүнд ногдох өдөр тутмын нийтийн ногоон байгууламжийн хүртээмжийн найдвартай, одоогийн улсын үзүүлэлт тогтоогоогүй. Нийтийн цэцэрлэгт хүрээлэн ерөнхийдөө үнэ төлбөргүй нээлттэй боловч тусгай хамгаалалттай газрын нэвтрэх эрх, үйл ажиллагаанд орон нутгийн дүрэм эсвэл төлбөр үйлчилж болно. Усны хүртээмж мөн эрс ялгаатай. Байгаль орчны мэдээллийн төв 16,933 усны эх үүсвэр бүртгэсний 9,755 нь булаг болон бусад эх үүсвэр, 4,577 нь гол, горхи, 2,251 нь нуур, цөөрөм, 350 нь рашаан байна. ДЭМБ-ын 2025 оны үнэлгээгээр хүн амын 61 хувь аюулгүй удирдлагатай ундны усгүй, 61 хувь нь аюулгүй удирдлагатай ариун цэврийн үйлчилгээгүй гэжээ. Аюулгүй удирдлагатай ундны усны хүртээмж хотод 52 орчим хувь, хөдөөд 13 хувь; ариун цэврийн хүртээмж хотод 70 орчим хувь, хөдөөд 56 хувь байв. Улаанбаатарын гэр хороололд ус түгээх байр нь айл өрхийн шугамд холбогдоогүй үед түгээмэл бодит хувилбар. 2025 оноос 331 байрыг цахимжуулж, 24 цагийн үйлчилгээ, карт эсвэл аппын төлбөртэй болгосон. Хөдөөгийн өрх орон нутгийн эх үүсвэр, худаг, орон нутгийн хангамж ашиглаж болох бөгөөд чанар, хүртээмжийг тухайн газарт шалгах ёстой. Усны газар, сав газрын захиргаа, байгаль орчны байгууллага, сум, дүүргийн Засаг дарга, Улаанбаатар хотын Ус сувгийн удирдах газар усны асуудлыг хамтран хариуцна. Ус ашиглах зөвшөөрлийг хоногт 100 куб метрээс дээш хэрэглээнд сав газрын захиргаа, 50–100 куб метр хэрэглээнд аймаг, нийслэлийн байгаль орчны байгууллага, 50 куб метрээс доош хэрэглээнд сум, дүүргийн Засаг дарга хариуцна. Эрх бүхий байгууллага ажлын 15 өдрийн дотор байр сууриа өгөх ёстой. Томоохон усны төсөл Улаанбаатарт өөрчлөлт оруулж байна: Water Compact төсөл жилд 50 сая куб метр хүртэл ус боловсруулах дэвшилтэт үйлдвэр багтаасан; 2026 оноос төлөвлөсөн дахин ашиглах үйлдвэр нь ДЦС-3, ДЦС-4-т техникийн зориулалтаар өдөрт 50,000 куб метр хүртэл ус нийлүүлж болно. Эдгээр төсөл Монгол Улсын хаа сайгүй сүлжээний хүртээмжийг тэгш болгохгүй. Хог хаягдлын цуглуулалт, зайлуулалт агаар, ус, хөрсөнд нөлөөлөх тул орчны шууд асуудал. Монгол Улсын Хог хаягдлын тухай хууль бууруулах, ангилах, цуглуулах, тээвэрлэх, хадгалах, дахин хэрэглэх, дахин боловсруулах, сэргээх, устгах асуудлыг хамарна. Аюултай хогийг зөвхөн эрх бүхий үйлчилгээ үзүүлэгч хариуцаж болно. 2023 онд Монгол Улс ойролцоогоор 3,042.9 килотонн хатуу хог хаягдал үүсгэсэн; ахуйн хог 1,839.0 килотонн буюу 60.4% болж, 2022 оныхоос 4.8% өссөн. Орон нутгийн цуглуулах хуваарь, төлбөр ялгаатай. Орон нутгийн систем зөвшөөрвөл айл өрх, компани хог ангилж, эрх бүхий үйлчилгээний байгууллагад өгч, хууль бус хаяхаас зайлсхийх хэрэгтэй. Үер, уруйн үер, зуд, ой хээрийн түймэр, шороон шуурга, үйлдвэр, химийн бохирдол, гал, дэд бүтцийн доголдол аюулгүй байдлын эрсдэлд орно. Онцгой байдлын ерөнхий газар, орон нутгийн онцгой байдлын нэгж, Засаг дарга, цаг уурын байгууллага, байгаль орчны хяналтын улсын байцаагч урьдчилан сэргийлэх, хариу арга хэмжээг хуваалцдаг. 2023 оны үерт Улаанбаатарт 128,000 орчим хүн өртсөн. Албан ёсны сэрэмжлүүлгийг E-Mongolia, орон нутгийн онцгой байдлын үйлчилгээгээр авч болно. Гамшгаас хамгаалах тухай хууль орон нутгийн болон аймаг, нийслэлийн төсвөөс гамшгаас хамгаалах, эрсдэл бууруулахад дор хаяж 1.0%, хуулийн этгээдийн үйл ажиллагааны зардлаас дор хаяж 1.5% төсөвлөхийг шаарддаг. Оршин суугч орон нутгийн байгууллага эсвэл байгаль орчны 117 утсаар гомдол гаргаж болно. Байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээг ил болгох, бичгээр эсвэл цахимаар санал өгөх, орон нутгийн иргэдийн хэлэлцүүлэг, хороо, Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, усны сав газрын зөвлөл, олон нийтийн хяналт, нээлттэй мэдээллийн сангаар дамжуулан хүмүүс байгаль орчны шийдвэрт оролцож болно. Стратегийн үнэлгээнд 30 ажлын өдөр хүртэл санал өгч болно. Нарийвчилсан төслийн үнэлгээнд холбогдох орон нутгийн захиргаа, нөлөөлөлд өртөх иргэдийг оролцуулах ёстой. Сав газрын зөвлөлд орон нутгийн захиргаа, байгаль орчны байгууллага, төрийн бус байгууллага, иргэн, ус ашиглагч, эрдэмтэн орж болно. Нөлөөлөлд өртсөн хүн, байгууллага мэдээлэл хүсэх, санал өгөх, хэрэгжилтэд хяналт тавих, холбогдох хуулиар захиргааны болон шүүхийн хамгаалалт авах эрхтэй. Хурдан хотжилт, хөдөө орон нутгаас хот руу шилжих хөдөлгөөн, гэр хороолол тэлэх, уул уурхай, халаалтын эрэлт, усны хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилт орчныг өөрчилж байна. “Алсын хараа 2050”-д аюулгүй ундны усны хүртээмж 90%, зохистой ариун цэврийн хүртээмж 90%, дахин боловсруулсан хог 50%, тогтмол цуглуулж зохих ёсоор зайлуулах хотын хог 90%, ойн талбай 10.5% болгох, газрын доройтлыг бууруулах зорилт бий. 2024 онд уул уурхайн газрын нөхөн сэргээлтэд техникийн 2,531 га, биологийн 483 га гэж тайлагнасан. 2026 оны уур амьсгалын хуулийн эх төсөл батлагдсан хууль бус саналын шатанд байв. Иймээс үндэсний хөтөлбөр эсвэл хотын дундажид тулгуурлалгүй яг тухайн гудамж, хороолол, орон нутгийн түвшинд хүртээмжийг үнэл.