Formimi profesional në Mal të Zi

Mali i Zi nuk ka kategori të veçantë kualifikimi me emrin formim praktik profesional. Ekuivalenti funksional ofrohet përmes stručno obrazovanje, arsimit praktik me punëdhënës dhe dualno obrazovanje. Kuadri kombëtar rregullohet nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Inovacionit. Qendra për Arsim Profesional zhvillon programe, kualifikime dhe standarde cilësie, ndërsa Qendra e Provimeve kryen provimet e jashtme dhe Këshilli për Kualifikime mbështet standardet e kualifikimit. Shkollat, ofruesit e licencuar të arsimit për të rritur, punëdhënësit dhe Oda Ekonomike e Malit të Zi kanë gjithashtu role të caktuara. Pas përfundimit të shkollës fillore, nxënësi mund të hyjë në program profesional të ulët dyvjeçar, program profesional të mesëm trevjeçar ose katërvjeçar. Shkolla e arteve zakonisht zgjat katër vjet. Arsimi profesional pas të mesmes mund të zgjasë dy vjet pas arsimit të mesëm katërvjeçar, ose pas arsimit profesional trevjeçar së bashku me provimin majorski ispit. Rruga njëvjeçare e trajnimit ose zhvillimit profesional mund të çojë në kualifikim profesional ose mikrokualifikim. Hyrja e rregullt zakonisht kërkon përfundimin e arsimit fillor dhe moshë jo më të madhe se 17 vjeç. Aplikuesit mbi 17 vjeç zakonisht ndjekin arsimin me kohë të pjesshme. Shtetasit e huaj, personat nën mbrojtje dhe personat pa shtetësi ndjekin të njëjtat kushte, me njohjen e kualifikimeve të mëparshme kur kërkohet. Përzgjedhja në programet tre- dhe katërvjeçare mund të marrë parasysh notat e shkollës fillore, rezultatet e vlerësimit të jashtëm, dy lëndë përkatëse dhe rezultatet e garave ose çmimeve. Për vitin shkollor 2026/27, vendet e shpallura përfshinin 4,903 në programe profesionale katërvjeçare dhe 2,632 në trevjeçare; pragu i publikuar për programet katërvjeçare ishte 48 pikë. Thirrjet publike zakonisht publikohen në qershor ose gusht, ndërsa thirrjet për të rritur mund të publikohen më vonë. Dualno obrazovanje përdoret kryesisht në programet trevjeçare. Nxënësi mëson teorinë në shkollë dhe kryen trajnim praktik te punëdhënësi ose ndjek praktikë të organizuar nga shkolla. Kur punëdhënësi ofron gjithë komponentin praktik, punëdhënësi dhe prindi ose kujdestari nënshkruajnë marrëveshje individuale arsimore dhe nxënësi duhet të jetë i regjistruar në program. Kur praktika ndahet, shkolla dhe punëdhënësi përdorin marrëveshje për mësimin praktik. Mësimi praktik mund të zhvillohet në punëtori e laboratorë shkollorë, kooperativa nxënësish, institucione, kompani ose biznese të sipërmarrësve. Ora mësimore në shkollë zgjat 45 minuta dhe ora te punëdhënësi 60 minuta. Sipas marrëveshjes individuale arsimore, ngarkesa nuk mund të kalojë 36 orë mësimore në javë ose shtatë në ditë. Vendosja te punëdhënësi për mbi nëntë muaj jep të paktën tetë javë pushim. Arsimi profesional i rregullt dhe ai pas të mesmes, kur financohet publikisht, është pa tarifë shkollimi. Tarifat e përgatitjes dhe provimeve për arsimin me kohë të pjesshme caktohen nga Ministria. Programet për të rritur që përfshihen në planin vjetor publik nuk kërkojnë bashkëfinancim nga nxënësi për kualifikim fillestar, rikualifikim, ngritje kualifikimi, specializim ose zhvillim profesional; programet e tjera duhet të shpallin tarifën, burimin e financimit, vendin dhe kohëzgjatjen. Nxënësi me marrëveshje individuale të arsimit dual merr të paktën 10% të pagës mesatare neto të vitit të kaluar në vitin e parë, 15% në të dytin dhe 20% në të tretin. Ministria financon dy vitet e para dhe punëdhënësi të tretin. Fondi për Mbështetjen e Arsimit Dual mund të mbështesë çmime, transport e ushqim, kosto të instruktorëve, pajisje, masa shëndeti e sigurie dhe stimuj për punëdhënësit. Punëdhënësit duhet të sigurojnë pjesëmarrjen, të paguajnë shtesën, të mbrojnë shëndetin e sigurinë, të mbajnë regjistrat e pranisë, të lejojnë mbikëqyrjen e mësuesit dhe të caktojnë vetëm punë përkatëse. Nxënësit duhet të ndjekin shkollën dhe praktikën, të zbatojnë udhëzimet e ligjshme, të mbrojnë sekretet tregtare dhe të respektojnë rregullat e sigurisë. Ata marrin pesë ditë pune shtesë për përgatitjen e provimeve. Nëse punëdhënësi shkel detyrat e veta, shkolla duhet të kërkojë punëdhënës tjetër. Nëse nuk gjendet zëvendësues, nxënësi mund ta vazhdojë praktikën në shkollë. Notat përdorin shkallën 1–5. Programet dyvjeçare përfundojnë me provim praktik, trevjeçaret me provim përfundimtar dhe katërvjeçaret me provim profesional. Programet pas të mesmes përfundojnë me provim diplomimi. Provimi profesional i nxënësit që vazhdon arsimin është i jashtëm, ndërsa provimin e atij që nuk vazhdon e organizon shkolla. Majorski ispit mund të jepet pas programit trevjeçar me tre vjet përvojë profesionale ose pas programit katërvjeçar me dy vjet përvojë. Arsimi profesional për të rritur ofrohet për personat mbi 15 vjeç që plotësojnë kushtet e programit. Ofruesit e licencuar mund të ofrojnë mësim formal, joformal ose informal, të vetëdrejtuar dhe trajnim në vendin e punës. Programet për të rritur mund të ndryshojnë nga programet shkollore në vëllim, organizim dhe kohëzgjatje. Mund të çojnë në kualifikime profesionale kombëtare, mikrokualifikime ose rezultate të kompetencave kyçe. Certifikata e kualifikimit profesional kombëtar mund të mbështesë qasjen në tregun e punës pa kërkuar nivel të caktuar arsimi të përgjithshëm, nëse kualifikimi merret përmes rruge të njohur publikisht. Njoftimet publike duhet të deklarojnë kushtet e hyrjes, vendet, mënyrën e mësimit, kohëzgjatjen, mënyrën e përfundimit, tarifat ose financimin dhe vendndodhjen. Punonjësi që studion mund të marrë deri në shtatë ditë leje arsimore ose orar të reduktuar a përshtatur sipas ligjit të punës. Ofruesit mund ta përshtatin mësimin për aftësi të kufizuara, imigracion, gjuhë ose pengesa sociale. Rruga trevjeçare me provim përfundimtar mund të çojë në program shtesë dyvjeçar katërvjeçar. Rruga katërvjeçare me provim profesional mund të mbështesë vazhdimin në arsimin e lartë. Këto kalime nuk e ndryshojnë vetë kualifikimin profesional. Në 2024/25, Mali i Zi regjistroi 1,051 përfundime të nivelit profesional III dhe 5,055 të nivelit IV; në të njëjtën periudhë u raportuan 515 nxënës në sistemin dual. Zbatimet praktike më të dukshme janë në bashkëpunimin shkollë-punëdhënës, mikpritje e turizëm, tregti, profesione teknike, punë detare dhe profile të tjera profesionale.