Tregu i punës në Mal të Zi

Në Mal të Zi nuk ka një autoritet të vetëm përgjegjës për të gjithë tregun e punës. MONSTAT, i quajtur edhe Uprava za statistiku, prodhon statistika zyrtare të tregut të punës. Zavod za zapošljavanje Crne Gore, zakonisht i shkurtuar ZZZCG ose EAM, ofron ndërmjetësim publik për punë, regjistron punëkërkuesit dhe vendet e lira, mbështet rekrutimin sezonal dhe zbaton programe aktive të tregut të punës, si trajnime, rikualifikim, vetëpunësim dhe masa për përfshirje. Ministria e Punës, Punësimit dhe Dialogut Social zhvillon politikën dhe legjislacionin, cakton kuotat e punëtorëve të huaj dhe mbikëqyr agjencitë e punësimit. Këshilli Social përfshin partnerët socialë në konsultimin për politikën e tregut të punës. Anketa e Fuqisë Punëtore e vitit 2025 mati aktivitetin gjatë javës së referencës, përfshirë të paktën një orë punë për pagë ose fitim. Nuk është regjistër i punësimit formal. Anketa numëroi 310.4 mijë persona në fuqinë punëtore, përfshirë 277.3 mijë të punësuar dhe 33.1 mijë të papunë; 199.4 mijë persona ishin jashtë fuqisë punëtore. Për moshat 15–89 vjeç, shkalla e aktivitetit ishte 60.9%, e punësimit 54.4% dhe e papunësisë 10.7%. Seria e vitit 2025 ka ndërprerje, prandaj krahasimi me vitet e mëparshme kërkon kujdes. Të dhënat e regjistruara të ZZZCG-së matin popullsi tjetër dhe nuk duhen barazuar me anketën. Burrat përbënin 54.4% të fuqisë punëtore dhe gratë 45.6%; gratë përbënin 58.5% të personave jashtë saj. Në grupmoshën 25–49 vjeç, 193.8 mijë ishin në fuqinë punëtore, përfshirë 174.2 mijë të punësuar dhe 19.6 mijë të papunë. Personat me arsim të mesëm përbënin 57.6% të fuqisë punëtore, ata me arsim të lartë 36.6% dhe ata me arsim fillor ose më pak 5.8%. Mes të punësuarve, përqindjet përkatëse ishin 57.0%, 37.7% dhe 5.3%. Punonjësit përbënin 83.0% të punësimit, të vetëpunësuarit 15.4% dhe punëtorët familjarë pa pagesë 1.6%. Shërbimet dominojnë punësimin me 76.4%, pasuar nga industria dhe ndërtimi me 19.3%, dhe bujqësia, pylltaria e peshkimi me 4.3%. Në të dhënat e punësimit të regjistrimit të popullsisë më 2023, tregtia dhe riparimi i automjeteve ishte sektori i vetëm më i madh me 19.3%. Profesionet e tregtisë, shitjes dhe shërbimeve përbënin 23.1% të profesioneve; profesionet profesionale 22.8%; bujqësia, pylltaria e peshkimi 2.1%. Punësimi në tregti përqendrohej sidomos në Podgorica, Nikšić, Bar, Herceg Novi, Bijelo Polje, Budva, Zeta, Ulcinj, Kotor dhe Danilovgrad. Dallimet rajonale janë të theksuara. Në 2023, Rajoni Bregdetar kishte 88.5 mijë persona në fuqinë punëtore, shkallë aktiviteti 73.7% dhe punësimi 71.4%. Rajoni Qendror kishte 159.4 mijë në fuqinë punëtore, aktivitet 67.7% dhe punësim 60.9%. Rajoni Verior kishte 72.2 mijë në fuqinë punëtore, aktivitet 49.8% dhe punësim 33.9%. Turizmi dhe puna sezonale formësojnë tregun bregdetar, ndërsa Podgorica dhe Rajoni Qendror më i gjerë përqendrojnë më shumë vende pune dhe institucione. Rajoni Verior është strukturorisht më i dobët, ndaj një vend pune ose pagë në një rajon nuk mund të supozohet se përfaqëson tjetrin. Fitimet mesatare të punonjësve në 2025 ishin €1,206 bruto dhe €1,012 neto në muaj. Fitimet mesatare reale neto u rritën 11.2% nga viti në vit dhe arritën €1,022 në dhjetor 2025. Mesataret neto të dhjetorit varionin nga €1,643 në veprimtaritë financiare e të sigurimit dhe €1,383 në energji elektrike e gaz, te €837 në shërbime administrative e mbështetëse, €895 në bujqësi, €911 në prodhimtari, €952 në tregti, €996 në ndërtim dhe €1,029 në akomodim e shërbime ushqimore. Këto janë mesatare të pagave mujore të punonjësve, jo shpërndarje e plotë e të ardhurave dhe as masë e çdo forme pune. Që nga 1 tetori 2024, paga minimale ligjore neto është €600 deri në nivelin V dhe €800 nga niveli VI i kualifikimit. ZZZCG raportoi 23,381 vende të lira më 2025. Prej tyre, 19,846 ishin me afat dhe 3,535 pa afat, çka pasqyron rolin e madh të ndërmjetësimit sezonal e të përkohshëm. Shërbimet publike të punësimit veprojnë krahas agjencive private të licencuara. Një anketë e ZZZCG-së më 2025 me 821 të papunë në të tre rajonet raportoi kërkesë për trajnim praktik, rikualifikim dhe mikro-kualifikime, si dhe pengesa të perceptuara: mospërputhje aftësish, pak vende lokale, mungesë përvoje, detyrime familjare dhe besim i dobët institucional. Ky ishte kampion perceptimesh, jo vlerësim i përhapjes në gjithë popullsinë. Crnogorski kvalifikacioni okvir, ose CKO, është kuadri kombëtar i kualifikimeve i Malit të Zi. Ai organizon nivelet dhe nënnivelet sipas njohurive, aftësive dhe kompetencave, mbështet transferimin e krediteve dhe krahasueshmërinë me Kornizën Evropiane të Kualifikimeve, dhe mund të përfshijë mësimin formal, joformal dhe informal. Qendra për Arsim Profesional harton standardet profesionale, kurrikulat, katalogët e provimeve dhe profilet sektoriale; Këshilli i Kualifikimeve miraton dhe klasifikon kualifikimet. Njohjen e kredencialeve arsimore të huaja për punësim e administron Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Inovacionit përmes procedurave ENIC/NARIC. Profesionet e rregulluara mund të kërkojnë kualifikim të përcaktuar bashkë me përvojë, provim ose licencë; kërkesat varen nga profesioni konkret. Punëtorët e huaj janë burim shtesë formal i fuqisë punëtore. Për 2026, kuota totale ishte 28,988 leje, përfshirë 21,668 për punësim, 2,320 leje sezonale dhe rezervë prej 5,000. Ndarjet më të mëdha ishin akomodimi dhe shërbimet ushqimore 6,150, ndërtimi 6,000, shërbimet e tjera 5,268, tregtia me shumicë e pakicë dhe riparimi i automjeteve 1,453, veprimtaritë profesionale, shkencore, inovative e teknike 1,200, informacioni dhe komunikimi 878 dhe prodhimtaria 527. Autoriteti i punës propozon kuotën pasi merr mendimet e ZZZCG-së, autoriteteve sektoriale dhe Këshillit Social. Leja e zakonshme e punësimit mund të zgjasë një vit dhe të zgjatet deri në dy; leja sezonale mund të zgjasë deri në gjashtë muaj brenda një viti. Pas lejes, punëdhënësi lidh kontratën dhe regjistron sigurimin shoqëror brenda tetë ditëve pune, njofton mosfillimin e punësimit brenda tri ditëve pune dhe aplikimi i plotë ka afat synim vendimi prej 20 ditësh pune. Aplikimi për zgjatje bëhet jo më vonë se 30 ditë para skadimit. Qasja varet nga punëdhënësi, profesioni, veprimtaria, kuota dhe leja e qëndrimit ose punës, me përjashtim të dokumentuar për disa udhëtarë ndërkufitarë. Strategjia e Punësimit 2026–2030 e orienton politikën drejt rritjes së punësimit dhe vendeve më të sigurta e cilësore, aftësive digjitale dhe të gjelbra, shërbimeve dhe masave aktive më të mira, përfshirjes sociale, koordinimit institucional dhe modernizimit. Ajo thekson gjithashtu përafrimin më të ngushtë të arsimit me punën, mësimin gjatë gjithë jetës, aktivizimin e të rinjve, grave dhe grupeve të cenueshme, menaxhimin e punëtorëve të huaj dhe përvetësimin e acquis të BE-së. Statistikat e tregut të punës përshkruajnë ofertën, kërkesën, përputhjen dhe ndryshimin; kontratat e punës dhe të drejtat pas përfundimit i përkasin çështjes së veçantë të së drejtës së punës, profilet e profesioneve çështjes së profesioneve dhe statusi i papunësisë pasojave të përjashtimit nga tregu i punës.