Jezik u Crnoj Gori

Popis stanovništva iz 2023. zabilježio je 623.633 stanovnika i omogućio ljudima da slobodno prijave svoj jezik. Srpski je kao maternji jezik navelo 43,18% stanovnika, crnogorski 34,52%, bosanski 6,97%, albanski 5,25%, ruski 2,36%, srpskohrvatski 2,08%, romski 0,75%, a hrvatski 0,35%. Podaci o jeziku kojim se govori neznatno se razlikuju: srpski je navelo 43,52%, crnogorski 36,23%, bosanski 6,68%, albanski 4,49%, ruski 2,21%, srpskohrvatski 1,51%, romski 0,32%, a hrvatski 0,26%. Ovi podaci opisuju izjašnjavanje o jeziku i njegovu upotrebu, a ne etnički identitet. Crnogorski pripada pretežno ijekavskom štokavskom jezičkom kontinuumu. Govori na sjeverozapadu povezuju se sa istočnohercegovačkim govorima, dok južna i jugoistočna područja obuhvataju zetsko-lovćenske, zetsko-sjeničke, zetsko-južnosandžačke i zetsko-gornjopolimske govore. Bokeljski se koristi kao lokalni popisni opis, ali nema poseban ustavni status službenog jezika. Crnogorski je naročito zastupljen na Cetinju; srpski se široko koristi u sjevernim i centralnim opštinama; bosanski je naročito čest u Rožajama, Plavu, Petnjici i Gusinju; a albanski se snažno koristi u Tuzima, Ulcinju, Gusinju i Plavu. Javni organi primjenjuju pravila o službenom jeziku utvrđena Ustavom i zakonima o manjinskim pravima. Na nivou lokalne samouprave, upotreba manjinskog jezika može biti omogućena kada manjina čini većinu ili znatan dio stanovništva; u praksi se relevantni prag uglavnom procjenjuje na 5% na osnovu posljednja dva popisa. U zavisnosti od opštine i raspoloživog osoblja, to može obuhvatati postupke, javne isprave, registre, izborni materijal, lična imena, pisma i dvojezične natpise za ulice i mjesta. Odgovornosti dijele Ministarstvo ljudskih i manjinskih prava, državni organi i organi lokalne samouprave. Pravni okvir ne propisuje jedinstvenu državnu naknadu za korisnike niti rok za pružanje jezičke pomoći, a primjena može varirati zbog kadrovskih i finansijskih resursa i ograničenog nadzora. Crnogorski je uobičajeni jezik nastave, dok se nastava može izvoditi i na srpskom, bosanskom, albanskom i hrvatskom. Obrazovanje na manjinskom jeziku može se organizovati u cjelini na tom jeziku, uz obavezno izučavanje crnogorskog i njegovog pisma. Škole na albanskom naročito su zastupljene u Tuzima, Ulcinju, Plavu i Gusinju. Romski još nema redovan formalni školski program, iako je prvi sudski tumač za romski evidentiran 5. novembra 2024, a romsko-crnogorski i crnogorsko-romski rječnik objavljen je 2023. Crna Gora učestvuje u Evropskoj povelji o regionalnim ili manjinskim jezicima od 6. juna 2006. Albanski i romski zaštićeni su u skladu sa djelovima II i III, dok su bosanski i hrvatski zaštićeni u skladu sa dijelom II. Godine 2025. nijedna opština nije formalno uvela romski u službenu upotrebu. Podrška romskom zato uglavnom ostaje neformalna ili zasnovana na projektima, za razliku od ustaljenijih mogućnosti za druge jezike u službenoj upotrebi. Manjinske zajednice mogu osnivati sopstvene medije. Od javnih medija osnovanih u Crnoj Gori očekuje se da obezbijede odgovarajuće programe na manjinskim jezicima, uključujući vijesti, kulturu, obrazovanje, sport i zabavu, te da najmanje jednom mjesečno na relevantnom službenom jeziku predstavljaju život, kulturu i identitet manjina. RTCG i lokalni javni emiteri važni su pružaoci tih sadržaja, dok prevođenje i titlovanje djelimično zavise od raspoloživog budžeta. Manjinski savjeti, Fond za zaštitu i ostvarivanje manjinskih prava i Centar za očuvanje i razvoj manjinske kulture podržavaju publikacije, periodiku, književnost, kulturne događaje i revitalizaciju jezika. Strategija manjinske politike 2024–2028. obuhvata ciljeve u vezi s upotrebom jezika. Manjinski savjeti mogu davati mišljenja o nastavnim planovima i podržavati kulturne i jezičke projekte. Učešće manjina obuhvata i planiranje lokalnog razvoja, budžete, prostorno planiranje i javne rasprave, kao i mehanizme zastupljenosti u Skupštini, javnim službama i državnim i lokalnim organima. Među stanovnicima starijim od 15 godina, 37,97% navelo je da zna engleski, 7,46% ruski, 4,83% italijanski, 3,72% njemački, 2,01% francuski, a 1,02% španski; ovi strani jezici korisni su u praksi, ali nemaju status službenog jezika.