म्यानमारमा व्यवसाय

औपचारिक कम्पनी लगानी तथा कम्पनी प्रशासन निर्देशनालय (Directorate of Investment and Company Administration, DICA) र यसको म्यानमार कम्पनीज अनलाइन प्रणाली (Myanmar Companies Online, MyCO) मार्फत स्थापना गरिन्छ। उपलब्ध संरचनामा सेयरद्वारा सीमित निजी वा सार्वजनिक कम्पनी, प्रत्याभूतिद्वारा सीमित कम्पनी, असीमित कम्पनी, विदेशी निगम, संघ तथा विदेशी शाखा वा संयुक्त उद्यम पर्छन्। निजी कम्पनी सामान्यतः एक सदस्य, एउटा सेयर, म्यानमारमा सामान्यतः बसोबास गर्ने एक निर्देशक र म्यानमारमा दर्ता कार्यालयसहित गठन गर्न सकिन्छ। सार्वजनिक कम्पनीमा कम्तीमा तीन निर्देशक हुनुपर्छ, जसमा कम्तीमा एक म्यानमारका नागरिक र सामान्यतः म्यानमारमै बसोबास गर्ने व्यक्ति हुनुपर्छ। DICA को कम्पनी दर्ता मार्गदर्शनले सामान्य न्यूनतम पुँजी तोकेको छैन, यद्यपि नियमन हुने गतिविधिमा छुट्टै वित्तीय वा इजाजतपत्रसम्बन्धी सर्त हुन सक्छन्। MyCO प्रक्रियामा सामान्यतः खाता र इमेल ठेगाना, नाम खोजी, दर्ता कार्यालय र मुख्य व्यवसाय स्थल, निर्देशक र सचिव, सदस्य र सेयर पुँजी, विधान तथा तोकिएको शुल्क भुक्तानी पर्छ। म्यानमारका नागरिकले सामान्यतः राष्ट्रिय दर्ता कार्ड (National Registration Card, NRC) र विदेशी नागरिकले राहदानी पेश गर्छन्। रजिस्ट्रारले आवेदन समीक्षा गरेर इमेलमार्फत निगमन प्रमाणपत्र पठाउँछ। कम्पनीसम्बन्धी जानकारी MyCO मा सार्वजनिक रूपमा खोज्न सकिन्छ। अतिरिक्त स्वीकृति नचाहिने गतिविधि भए निजी कम्पनीले निगमनपछि सामान्यतः काम सुरु गर्न सक्छ; सार्वजनिक कम्पनीका लागि थप प्रारम्भिक सञ्चालन सर्त हुन्छन्। अनुसन्धान गरिएको MyCO शुल्कअनुसार सेयरद्वारा सीमित निजी कम्पनीको शुल्क K 300,000, सेयरद्वारा सीमित सार्वजनिक कम्पनीको K 2,500,000, प्रत्याभूतिद्वारा सीमित कम्पनीको K 300,000, असीमित कम्पनीको K 300,000 र विदेशी निगमको K 300,000 छ। सूचीबद्ध शुल्क तालिकामा सेयरद्वारा सीमित कम्पनीका रूपमा दर्ता हुने संघको शुल्क K 500,000 छ। वार्षिक विवरणको शुल्क K 50,000 हुन्छ भने तोकिएका परिवर्तनसम्बन्धी दर्ता निवेदनमा सामान्यतः K 10,000 देखि K 100,000 सम्म लाग्छ। कागजी रूपमा पेश गर्दा सेवा शुल्क थपिन सक्छ र ढिलो दर्ताले थप शुल्क लाग्न सक्छ। कम्पनी दर्ताले गतिविधि सञ्चालनको इजाजतपत्रको ठाउँ लिँदैन। व्यवसायअनुसार खाद्य तथा औषधि प्रशासन, वन, मत्स्य, रसायन, होटल तथा पर्यटन, बीमा, दूरसञ्चार वा अन्य क्षेत्र नियामकबाट स्वीकृति आवश्यक हुन सक्छ। कम्तीमा तीन अश्वशक्ति प्रयोग गर्ने वा कम्तीमा दस ज्यालादारी कामदार राख्ने निजी औद्योगिक उद्यमले दर्ता गर्नुपर्ने हुन सक्छ। प्रक्रियामा फाराम A, स्थल निरीक्षण, फाराम B र औद्योगिक सुपरिवेक्षण तथा निरीक्षण निर्देशनालयको सम्बन्धित क्षेत्रीय, राज्य, संघीय क्षेत्र वा जिल्ला कार्यालयको समीक्षा पर्न सक्छ। याङ्गोन नगर विकास समिति (Yangon City Development Committee, YCDC), वा अन्यत्र सम्बन्धित नगर, टाउनशिप वा विकास निकायले रेस्टुरेन्ट, कारखाना, सार्वजनिक व्यवसाय, अतिथि गृह वा बजारका लागि इजाजतपत्र माग्न सक्छ। सर्तमा स्थल, अग्नि सुरक्षा, स्वास्थ्य, जग्गा वा भाडासम्बन्धी कागजात, छिमेकी र मन्त्रालयका सिफारिस पर्न सक्छन्; ती स्थानअनुसार फरक हुन्छन्। सानो वा मध्यम आकारको उद्यम (Small or Medium-sized Enterprise, SME) ले उद्योग मन्त्रालय र SME प्रणालीमार्फत मान्यता लिन खोज्न सक्छ। यस प्रणालीमा केन्द्रीय समिति, कार्यसमिति, एजेन्सी, कोष र एकद्वार सेवा केन्द्र पर्छन्। उद्योग मन्त्रालयको पोर्टलले अस्थायी SME दर्ता वा कार्ड प्रक्रिया पनि उपलब्ध गराउँछ। सामान्यतः पहिलेका इजाजतपत्र, अनुमति वा दर्ता आवश्यक हुन्छन्। विशिष्ट इजाजतपत्र नभएको गतिविधि सार्वजनिक स्वास्थ्य वा वातावरणमा उल्लेख्य हानि नपुर्‍याउने र अग्नि तथा कार्यस्थल सुरक्षा सर्त पूरा गर्ने अवस्थामा मात्र योग्य हुन सक्छ। SME कार्डले मान्यता, सञ्जाल र सहायता योजनामा पहुँच दिन्छ; यसले स्वतः वित्तपोषण दिँदैन वा गतिविधि इजाजतपत्रको ठाउँ लिँदैन। कम्पनी वा संस्थाले आन्तरिक राजस्व विभाग (Internal Revenue Department, IRD) मा विद्युतीय रूपमा करदाता पहिचान नम्बर (Taxpayer Identification Number, TIN) का लागि आवेदन दिन्छ। IRD को हालको सूचनाअनुसार निगमन वा दर्तापछि 90 दिनभित्र TIN आवेदन दिनुपर्छ। TIN पाएपछि व्यवसायले IRD का विद्युतीय दाखिला तथा भुक्तानी सेवाहरू प्रयोग गर्न सक्छ। गतिविधि र आर्थिक वर्षअनुसार आयकर, वाणिज्य कर, विशेष वस्तु कर र स्ट्याम्प शुल्क लाग्न सक्छ। IRD पोर्टलमा त्रैमासिक र वार्षिक विवरण सूचीबद्ध छन्, तर दर, छुट र दाखिला दायित्व गतिविधि तथा लागू कर वर्षमा निर्भर हुन्छन्। कम्पनीले निगमन भएको दुई महिनाभित्र वार्षिक विवरण दाखिला गर्नुपर्छ र त्यसपछि प्रत्येक निगमन वार्षिकोत्सवको एक महिनाभित्र दाखिला गर्नुपर्छ। विवरणमा सदस्य, दर्ता कार्यालय, व्यवसाय गतिविधि, पुँजी, निर्देशक र विदेशी हैसियतजस्ता जानकारी पर्छन्। परिवर्तन सामान्यतः 21 दिनभित्र जानकारी गराउनुपर्छ र दर्ता कार्यालय परिवर्तन प्रभावकारी हुनुअघि सूचित गर्नुपर्छ। कम्पनीले आफ्ना दर्ता अभिलेख, लेखा र विधान राख्नुपर्छ। नतिरेका सेयरको हदसम्मको दायित्वबाहेक कम्पनीको छुट्टै कानुनी व्यक्तित्व, निरन्तर उत्तराधिकार र सीमित दायित्व हुन्छ; सार्वजनिक कम्पनीमा भने थप वित्तीय तथा प्रतिवेदन दायित्व हुन्छन्। प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष विदेशी स्वामित्व 35 प्रतिशतसम्म भए स्थानीय कम्पनीको हैसियत कायम रहन सक्छ; उल्लेखित ढाँचाअनुसार 35 प्रतिशतभन्दा बढी स्वामित्वलाई विदेशी कम्पनीको हैसियत मानिन्छ र हैसियतमा भएको परिवर्तन सूचित गर्नुपर्छ। क्षेत्रगत प्रतिबन्ध, नागरिकका लागि मात्र खुला वा प्रतिबन्धित गतिविधि र छुट्टै नियामकका नियम अझै लागू हुन्छन्। Гадаад хөрөнгө оруулалт бүрд Мьянмарын Хөрөнгө оруулалтын комиссын зөвшөөрөл (Myanmar Investment Commission, MIC) шаардлага हुँदैन. Тодорхойлсон эсвэл томоохон үйл ажиллагаанд санал шаардлагатай байж болох бөгөөд баталгаа нь газрын ашиглалтын эрх эсвэл татварын хөнгөлөлтөд дэмжлэг үзүүлж болно. DICA-ийн мэдээлэлд санал хүлээн авснаас хойш MIC шийдвэр гаргахад ойролцоогоор 15 хоног, хүлээн авсны дараа ойролцоогоор 60 хоног гэж дурдсан боловч тухайн хэрэг болон дүрмийн баталгаажуулалтаас хамаарна। Импорт तथा निर्यात गतिविधिका लागि सामान्यतः वाणिज्य मन्त्रालयको TradeNet 2.0 मार्फत निर्यातक–आयातकर्ता दर्ता कार्ड (Exporter-Importer Registration card, EIR Card) चाहिन्छ। आयात वा निर्यात इजाजतपत्र, उत्पादन स्वीकृति, अनलाइन बिक्री दर्ता प्रमाणपत्र र अन्य कागजात पनि आवश्यक हुन सक्छन्। विदेशी कम्पनी र संयुक्त उद्यममा थप योग्यतासम्बन्धी तथा कागजातका सर्त लागू हुन सक्छन्। कम्पनी प्रमाणपत्रले मात्र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार वा नियमन भएका उत्पादनको अनलाइन बिक्री गर्ने सामान्य अधिकार दिँदैन। कम औपचारिक व्यवसायमा प्रवेशका अवरोध कम हुन सक्छन्, तर कागजी प्रमाण कमजोर र औपचारिक सेवामा पहुँच सीमित हुन सक्छ। विश्व बैंकले आफ्नो अनुगमन कार्यमा अनौपचारिक फर्मलाई DICA, उद्योग मन्त्रालय वा यसका औद्योगिक सुपरिवेक्षण कार्यालय, वा नगर विकास समिति वा विकास मामिला विभागमा दर्ता नभएको फर्म भनेर परिभाषित गर्छ। दर्ताका लाभ र लागत शहर, आकार र गतिविधिअनुसार फरक हुन्छन्; अनौपचारिक रूपमा सञ्चालन गर्नुले लागू नियमबाट छुट भएको स्वतः प्रमाणित गर्दैन। सञ्चालनका अवस्थाले योजना बनाउन उल्लेख्य असर गर्न सक्छन्। विश्व बैंकको राष्ट्रिय प्रतिनिधित्व गर्ने फर्म अनुगमन सर्वेक्षणको 17औँ चरणमा 2024 को अप्रिल र मेमा पाँच क्षेत्रका कृषि, उत्पादन, खुद्रा तथा सेवासम्बन्धी 500 फर्मको सर्वेक्षण गरिएको थियो। औसत सञ्चालन क्षमता 65 प्रतिशत थियो; 52 प्रतिशतले अवरोध पुर्‍याउने विद्युत् कटौती र 40 प्रतिशतले आपूर्ति अवरोध बताए, जसमा अवरोध भोगेका फर्ममध्ये 59 प्रतिशतले सामग्रीको लागत बढेको बताए। सुरक्षा, ढुवानी, क्यातको मूल्यमा उतारचढाव, विदेशी मुद्रामा पहुँच र अनिश्चित मागले आपूर्ति, मूल्य निर्धारण र नगद प्रवाहमा असर गर्न सक्छन्। यी सर्वेक्षणका निष्कर्ष हुन्, म्यानमारका हरेक व्यवसायमा लागू हुने सार्वभौम दर होइनन्। व्यवसाय बन्द गर्न बिक्री रोक्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। कम्पनीले कम्पनी कानूनअन्तर्गत स्वैच्छिक खारेजी र सदस्य वा ऋणदाताको नेतृत्वमा परिसमापन गर्न सक्छ। MyCO मा परिसमापक नियुक्ति र अन्तिम लेखा दाखिलासहितका दिवालियापनसम्बन्धी फाराम छन्। कर विवरण, ऋण, क्षेत्रगत अनुमति र स्थानीय इजाजतपत्र छुट्टाछुट्टै मिलाउनुपर्छ। वार्षिक विवरण नबुझाए रजिस्ट्रारले सूचना दिएर त्रुटि नसच्च्याए 28 दिनभित्र निलम्बन लागू गर्न सक्छ। छ महिनासम्म निलम्बन समाधान नभए दर्ता खारेजी र विघटन हुन सक्छ। दर्ता खारेजी व्यवस्थित परिसमापनको विकल्प होइन र निर्देशक वा सदस्यको दायित्व कायम रहन सक्छ। त्यसैले व्यवसाय योजनामा दर्ता प्रक्रिया, गतिविधिका स्वीकृति, कर पहुँच, आवधिक दाखिला, सञ्चालन जोखिम र अभिलेखसहित बन्द गर्ने प्रक्रिया समेट्नुपर्छ।