ပၵ်းပိူင်တၢင်းၽိတ်း တီႈမိူင်းမၢၼ်ႇ

Penal Code ဢၼ်ၸႂ်ႉပိူင် India Act XLV of 1860 ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ် မီးလၵ်းၸၢင်ႈၵၢၼ်ၽိတ်းတူဝ်ႈၵႂႃႇ လႄႈ ပိူင်ပုၼ်ႈၽွၼ်းလၢႆလွင်ႈ၊ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇတီႈမိူင်းမၢၼ်ႇၼႂ်း 1861 ၸိုဝ်ႈ ရာဇသတ်ကြီး။ မၼ်းႁူမ်ႈပႃးၸႂ်တင်ႈၸႂ် လႄႈ ႁူႉၸွမ်း၊ ၸွႆႈၵၢၼ်ၽိတ်း၊ ၶတ်းႁဵတ်း၊ ၸႂ်တူဝ်ႈၵၼ် လႄႈ ၶေႃႈယွမ်းတူဝ်ႈၵႂႃႇ။ Code of Criminal Procedure 1898 မၵ်းမၼ်ႈၶၵ်ႉတၢင်းၵၢၼ်၊ ၽွင်း Evidence Act ၸတ်းၵၢၼ်လၢႆးၸႂ်ႉလၵ်းထၢၼ်။ Myanmar Legal Information System ပၼ်လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ၵူတ်းမၢႆဢၼ်မႄးယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽိုၼ်မူႇပိူင်ၽႃႇသႃႇမၢၼ်ႇ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၽိုၼ်ဢၼ်ၸႂ်ႉတႅပ်းတတ်းလွင်ႈပွင်ႇ။ လိူင်ႈပၵ်းပိူင်တူဝ်ႈၵႂႃႇ ဢၼ်ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇ တႄႇတီႈၶေႃႈမုၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈတိူင်ႇတီႈပၢင်ပလိၵ်ႈ။ ၵၢၼ်သိုပ်ႇသွပ်ႇ ၸၢင်ႈမီးလူင်းမၢႆ၊ ထၢမ်ၵူၼ်း၊ ၶူၼ်ႉႁႃ၊ သိမ်းဢဝ် လႄႈ ႁွမ်လၵ်းထၢၼ်ၶေႃႈလၢတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် လၵ်းထၢၼ်ပၢႆးယူႇလီ။ ပလိၵ်ႈၸၢင်ႈၵုမ်းဢဝ်ဢမ်ႇမီးမၢႆဢၼ်တတ်းသိၼ် ၼႂ်းပွင်ႇၵၢၼ်ၸၼ်း 54 Code of Criminal Procedure၊ ႁူမ်ႈပႃးမီးၶေႃႈတိူင်ႇ၊ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်ၼႃႈဝႃႈၸႂ်ႉလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၶေႃႈသင်ႇသွၼ်ၸွမ်းႁဵတ်ႇသၢင်ႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈၵၢၼ်ၽိတ်းဢၼ်ပလိၵ်ႈၸၢင်ႈစစ်ထတ်း။ ၵူတ်းမၢႆၽႄၵၢၼ်ၽိတ်းပဵၼ် လိူင်ႈဢၼ်ပလိၵ်ႈၸၢင်ႈတႄႇလွင်ႈၵၢၼ်ပႆႇလႆႈၶေႃႈသင်ႇ လႄႈ ဢၼ်တေလႆႈၶေႃႈသင်ႇ၊ လႄႈ ၽႄၵၢၼ်တေလႆႈၵုမ်းဢဝ်ဢမ်ႇမီးမၢႆ လႄႈ တေလႆႈပၼ်ၵုမ်ႇမၼ်ႈဢမ်ႇလႆႈ။ မိူၼ်ၼၼ် ၽူႈထုၵ်ႇၸႂ်ႉဢဝ် ၵမ်ႈၼမ်ထုၵ်ႇဢဝ်ၵႂႃႇၸူး Magistrate၊ ၽူႈၼၼ်ႉၸၢင်ႈသင်ႇ remand၊ ယဝ်ႉမီးၶေႃႈႁႃႁွင်ႉ၊ ၽူႈတၢင်ႇလိူင်ႈ လႄႈ ၵၢၼ်တတ်းသိၼ်။ ပလိၵ်ႈဢမ်ႇၸၢင်ႈၵုမ်းၵူၼ်းလိူဝ် 24 ၸူဝ်ႈမူင်း ပေႃးဢမ်ႇမီးၶေႃႈသင်ႇတႂ်ႈပွင်ႇၵၢၼ် 167၊ လႄႈ ပၵ်းပိူင်တူဝ်ႈၵႂႃႇၵေႃႈၵတ်းၶၢဝ်းၵုမ်းၵူၼ်းဢမ်ႇမီး Magistrate remand တႃႇ 24 ၸူဝ်ႈမူင်း၊ ၸွမ်းၶေႃႈယွမ်းလွင်ႈတၢင်းၵႂႃႇ၊ ႁူမ်ႇလူမ်ႈ လႄႈ ယၢမ်းၶိုၵ်ႉၶၵ်ႉ။ ၽူႈထုၵ်ႇႁႃႁွင်ႉ ထုၵ်ႇလႆႈႁူႉၶေႃႈႁႃႁွင်ႉ လႄႈ ၸၢင်ႈႁႃၽူႈၵႅတ်ႇၶႄတၢင်းၵူတ်းမၢႆ၊ ၶတ်းၶၢၼ်ႉလၵ်းထၢၼ်၊ ယွၼ်းပၼ် bail ဢမ်ႇၼၼ် bond ၸွမ်းၽူႈၵမ်ႉယၼ် မိူဝ်ႈၵၢၼ်ၽိတ်း လႄႈ လုမ်းပၼ်သုၼ်ႇ၊ လႄႈ ၸႂ်ႉလၢႆးတၢင်ႇဢယူႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၶိုၼ်းထတ်း။ ပၵ်းပိူင်မီးၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈၵႅတ်ႇၶႄ လႄႈ လွင်ႈတၢင်ႇဢယူႇ၊ ပွင်ႇၵၢၼ် 378 ပၼ်လၢႆး writ၊ ႁူမ်ႈပႃး habeas corpus၊ mandamus၊ prohibition၊ quo warranto လႄႈ certiorari။ ၵူတ်းမၢႆၵၢၼ်ၸွႆႈၵူတ်းမၢႆ 2016 တင်ႈၶွင်ႇသီႇၸွႆႈၵူတ်းမၢႆ ၸုမ်ႈၸႅတ်ႈ၊ တိူင်း/ၸႄႈမိူင်း လႄႈ ၸႄႈဝဵင်း တႃႇၵူၼ်းဢၼ်မီးသုၼ်ႇ။ ၵႃႈၽူႈၵႅတ်ႇၶႄပုဂ္ဂလိက၊ လွင်ႈပိၼ်ႇၽႃႇသႃႇ၊ မၢႆၽိုၼ်၊ တၢင်းၵႂႃႇ လႄႈ ၵႃႈၵဵဝ်ႇၵၼ်တင်း bail ပႅၵ်ႇၵၼ်၊ ဢမ်ႇမီးသဵၼ်ႈၵႃႈသေႇသေႇၸိုင်ႈမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် ၶၢဝ်းယၢမ်းၵၢၼ်တတ်းသိၼ်ဢၼ်ယုမ်ႇလႆႈ။ OHCHR လၢတ်ႈၶေႃႈၽေးတၢင်းၵၢၼ် မိူၼ် လိူင်းၵၢၼ်တတ်းသိၼ်၊ ၵုမ်းၵူၼ်းဢမ်ႇပၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ၊ ၶတ်းၶႂၢင်ၶဝ်ႈထိုင်ၽူႈၵႅတ်ႇၶႄ လႄႈ လွင်ႈၵုမ်းၵမ်တတ်းသိၼ်ဢ่อน၊ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵူတ်းမၢႆပိုၼ်ႉထၢၼ်ပၵ်းပိူင် ဢမ်ႇႁပ်ႉႁွင်းၽွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်ၼႂ်းၵူႈတီႈ။ တၢမ်ႇၸၢင်ႈပဵၼ် ငိုၼ်းၽႃႇတႃႇ၊ သိမ်းၶူဝ်း၊ ၶွင်ၶင်ၵူၼ်းပၵ်းပိူင်ဢမ်ႇၼၼ် ႁၢဝ်း၊ ၶွင်ၶင်ၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈ၊ လႄႈ တၢင်း Penal Code ဢမ်ႇၼၼ် ၵူတ်းမၢႆသီးသႅင် ၸၢင်ႈမီးတၢမ်ႇတၢႆ။ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႇ ၶွင်ၶင်ၸူဝ်ႈၸၢတ်ႈမၢႆထိုင် ၶွင်ၶင်တေႃႇတၢႆ။ ၶေႃႈမုၼ်း OHCHR ပီ 2024 ၼႄ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းတၢမ်ႇတၢႆ 171 ၶေႃႈ ဢၼ်လုမ်းတတ်းသိၼ်တႂ်ႈဢႃႇၼႃႇတပ်ႉမၵ်းမၼ်ႈ၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ 44 ၶေႃႈ ဢမ်ႇမီးၽူႈထုၵ်ႇႁႃႁွင်ႉယူႇၼႂ်းလုမ်း၊ လႄႈ ဢမ်ႇမီးၶေႃႈၽၢဝ်ႇဝႃႈမီးၵၢၼ်ၼႃႈတၢႆၼႂ်း 2024။ ၸုမ်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈၸွမ်းၵၼ်ၵေႃႈ လၢတ်ႈလွင်ႈၼႃႈတၢႆၽူႈၶင်ၵၢၼ်မိူင်း 4 ၵေႃႉ ၼႂ်း 2022။ ၵူတ်းမၢႆသီးသႅင် ၸၢင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၵၢၼ်ၽိတ်း၊ ဢႃႇၼႃႇၵုမ်းဢဝ်၊ လၵ်းထၢၼ်၊ လုမ်းတတ်းသိၼ် ဢမ်ႇၼၼ် တၢမ်ႇတႃႇၵၢၼ်ၵႃႉၵူၼ်း၊ ၵၢၼ်ႁႂ်ႈၵူၼ်းၵူဝ်၊ ယႃႈယႃ၊ ၵိၼ်သူး၊ ၵၢၼ်ၵႂႃႇမႃး လႄႈ ၵၢၼ်ဒစ်ၵျီတႄႇ။ ၵူတ်းမၢႆၽဵဝ်ႈသိမ်း လႄႈ ၵၢၼ်ႁႄႉၵင်ႈၵႃႉၵူၼ်း မီးပိူင်ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်းသီးသႅင်၊ ႁူမ်ႈပႃး ၶွင်ႇသီႇၵၢင်တႃႇတေႃႇတၢၼ်ႇၵႃႉၵူၼ်း၊ လွင်ႈသိုပ်ႇသွပ်ႇ၊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄၽူႈလႆႈလွင်ႈယၢပ်ႇယဵၼ်း လႄႈ ၽူႈႁၼ်ၽူႈႁူႉ၊ ႁိူၼ်းသွင်ႉ လႄႈ လွင်ႈၸွႆႈၶိုၼ်းမိူင်း၊ ၶိုၼ်းတႄႇၸၢတ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈၶိုၼ်းၶဝ်ႈႁူမ်ႈၸุมၸုမ်း။ လိူင်ႈတူဝ်ႈၵႂႃႇ ဢမ်ႇမီးပိူင်ၸွႆႈၽူႈလႆႈလွင်ႈယၢပ်ႇယဵၼ်း ဢမ်ႇၼၼ် ငိုၼ်းယွမ်းၶေႃႈလွင်ႈသေႇသေႇတင်းမူတ်းမိူင်း။ ၽူႈလႆႈလွင်ႈယၢပ်ႇယဵၼ်းၸၢင်ႈတိူင်ႇၵၢၼ်တီႈပလိၵ်ႈ လႄႈ ႁူမ်ႈပႃးၼႂ်းၵၢၼ်ၽူႈတၢင်ႇလိူင်ႈၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၽွင်းငိုၼ်းယွမ်း civil damages ဢမ်ႇၼၼ် restitution ပဵၼ်ၽွၼ်းတၢင်းၵူတ်းမၢႆၽႄၵၼ်။ ၵူတ်းမၢႆသုၼ်ႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ 2019 ထိုဝ်ၵူၼ်းဢႃႇယုတႂ်ႈ 18 မိူဝ်ႈၽွင်းၵၢၼ်ၽိတ်း ပဵၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ။ လုမ်းတတ်းသိၼ်လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ ၸႂ်ႉၵႂၢမ်းတင်းငၢႆႈတႃႇလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ လုမ်းၸတ်းၵၢၼ်ပိတ်း၊ diversion၊ bond၊ လွင်ႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈပေႃႈမႄႈ ဢမ်ႇၼၼ် ၽူႈၵုမ်းထိင်း၊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄၸူဝ်ႈၶၢဝ်း လႄႈ လွင်ႈမႄးၶိုၼ်း။ ၶွင်ၶင်ၵူၼ်းထုၵ်ႇပဵၼ်လၢႆးတၢင်းလိုၼ်းသုတ်း လႄႈ ၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်သၼ်ႇၸႂ်လႆႈၼၼ်ႉၵူၺ်း။ လူဝ်ႇလၵ်းထၢၼ်ဢႃႇယု၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ပၢင်တိုၵ်း လႄႈ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ၸၢင်ႈႁႄႉၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄၸိူဝ်းၼႆႉ။ ၵၢၼ်ၵႂႃႇမႃး ၵမ်ႈၽွင်ႈယူႇတႂ်ႈ ၵူတ်းမၢႆလွင်ႈလွတ်ႈၽေးတၢင်းၵႂႃႇလႄႈၸတ်းၵၢၼ်ရူတ်ႉ 2020 လႄႈ ပိူင် 2022၊ ၽွင်း လုမ်း Motor Vehicle လၢတ်ႈဝႃႈမီးတီႈ ၼေႇပျီႇတေႃႇ၊ ရန်ကုန် လႄႈ မန္တလေး။ ၵၢၼ်ဒစ်ၵျီတႄႇ ၸၢင်ႈယူႇတႂ်ႈ Electronic Transactions Law 2004: ပွင်ႇၵၢၼ် 33 ပၼ်တၢမ်ႇ 7 ထိုင် 15 ပီ တႃႇၵၢၼ်ဢၼ်ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ ၸိုင်ႈမိူင်း၊ ႁူမ်ႇလူမ်ႈ၊ ၵႂၢမ်းငမ်းယဵၼ်တူဝ်ႈၵႂႃႇ လႄႈ ၶေႃႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႈ၊ ၽွင်းပွင်ႇၵၢၼ် 34 ပၼ်တၢမ်ႇထိုင် 5 ပီ ဢမ်ႇၼၼ် ငိုၼ်းၽႃႇတႃႇတႃႇ hacking၊ လႅၵ်ႈလၢႆႈ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပင်ႇ၊ ထတ်းၵၢၼ်ၽိတ်း ဢမ်ႇၼၼ် ၸႂ်ႉ credential ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇ။ Cybersecurity Law 2025 ထုၵ်ႇတႅပ်းတတ်းယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဝၼ်းတႄႇၸႂ်ႉ လႄႈ ၶေႃႈၽၢဝ်ႇ လူဝ်ႇထတ်းၶိုၼ်းယၢမ်းလဵဝ်။ ၼႂ်းၼႃႈတီႈမၵ်းမၼ်ႈၵူတ်းမၢႆတပ်ႉ၊ ၽူႈၵုမ်းၵၢၼ်ၸၢင်ႈသူင်ႇလိူင်ႈၵႂႃႇလုမ်းတတ်းသိၼ်တႂ်ႈၵူတ်းမၢႆၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် လုမ်းတပ်ႉ။ လုမ်းတပ်ႉၸတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇလတ်း ၸၢင်ႈပၼ်တၢမ်ႇတၢႆ၊ ၶွင်ၶင်ႁဵတ်းၵၢၼ်ႁၢဝ်းဢမ်ႇမီးၶွပ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် တၢမ်ႇသုင်သုတ်းၸွမ်းၵူတ်းမၢႆ၊ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းၼၼ်ႉပဵၼ်လိုၼ်းသုတ်း ဢမ်ႇမီးၶိုၼ်ႈဢယူႇပၵ်းပိူင်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸၢင်ႈယွၼ်းၶိုၼ်းလႅၵ်ႈလၢႆႈၼႂ်း 15 ဝၼ်း၊ လႄႈ ၶေႃႈတႅပ်းတတ်းတၢမ်ႇတၢႆ လူဝ်ႇၸွမ်ၽူႈၼမ်း SAC ပၼ်ၶေႃႈယိုၼ်ယၼ်။ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈဢၼ်ဢမ်ႇယူႇတႂ်ႈ SAC၊ ၸုမ်းတတ်းသိၼ် EAO၊ NUG ဢမ်ႇၼၼ် ပိုၼ်ႉတီႈ ၸၢင်ႈႁဵတ်းၼႃႈတီႈတတ်းသိၼ်၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ဢႃႇၼႃႇတၢင်းၵူတ်းမၢႆ၊ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင် လႄႈ လွင်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈ ၶိုၼ်ႈယဝ်ႉၸွမ်းၼႃႈလိၼ်၊ ဢမ်ႇပဵၼ်ၸုမ်းတၢင်တူဝ်လုမ်းတတ်းသိၼ်ၸုမ်ႈၸႅတ်ႈတင်းတူဝ်ႈၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် တႃႇလိူင်ႈယၢမ်းလဵဝ် လူဝ်ႇထတ်းၽူႈမီးဢႃႇၼႃႇ၊ ပွင်ႇၵၢၼ်ၵူတ်းမၢႆ၊ တီႈၵုမ်းၵူၼ်း၊ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ၽူႈၵႅတ်ႇၶႄ၊ ၽႃႇသႃႇ၊ bail လႄႈ ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈႁူမ်ႇလူမ်ႈယၢမ်းလဵဝ်။