ၽေးၵပ်းယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ

မိူင်းမၢၼ်ႈပဵၼ်ၼိုင်ႈၼႂ်းမိူင်း ဢၼ်ၶၢမ်ႇၽေးလၢႆလၢႆမဵဝ်းသုင်။ ၽူၼ်လူမ်းလႄႈၼမ်ႉပင်ႇပၢင်ႇၶိုၼ်ႈ ပဵၼ်ၽေးၶဵင်ႇၶႅင်ၸွမ်းၽင်ႇဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ မွၼ်း၊ ရၶႅင်ႇလႄႈ တၼိၼ်ႇတႃႇရီႇ။ ရႃႇသီႇၽူၼ်လူမ်းပိူင်ယႂ်ႇပဵၼ်ၵႃႈမွၵ်ႈ ဢေႇပရႄႇ–မေႇ လႄႈ ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ–ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ။ ၼမ်ႉထူမ်ႈၽူၼ်မုၼ်းလႄႈၼမ်ႉထူမ်ႈၽႂ်း လႆႈပွင်ႇထိုင်ပိုၼ်ႉတီႈ ဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ ပႃႇၵူဝ်း၊ ၸႃႇၵႅင်း၊ ၶျိၼ်း၊ ၵယိၼ်း၊ ရၶႅင်ႇလႄႈ တၼိၼ်ႇတႃႇရီႇ။ ပိုၼ်ႉတီႈလွႆမီးၽေးလိၼ်ၵူၼ်ႇ၊ ၸုၼ်ႇႁႅင်ႈမီးၽေးႁႅင်ႈလိူဝ်လႄႈၽေးႁႅင်ႈလိူဝ်တင်းၼမ်ႉထူမ်ႈ။ ၽေးၽႅၼ်ႇလိၼ်သုင်ၸွမ်းသဵၼ်ႈတၢင်းၽႅၼ်ႇလိၼ်ပွတ်းၵၢင်၊ ႁူမ်ႈပႃးဝဵင်းမၢၼ်းတလေးလႄႈတႃႈၵုင်ႈ။ ၾႆးမႆႈ၊ ၽေးၸၢၵ်ႈ၊ ၸုၼႃႇမိလႄႈႁႅင်းႁွၼ်ႇလိူဝ် ၵေႃႈၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈပဵၼ်ၽေးထႅင်ႈ။ ၽေးၵပ်းယႂ်ႇႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်လူႉသုမ်းယႂ်ႇ။ တႄႇပီ 2002 မႃး ၵူၼ်းၼမ်လိူဝ် 13 လၢၼ်ႉၵေႃႉၶၢမ်ႇၽေးၵပ်းယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ။ ၽူၼ်လူမ်းၼႃႇၵိသ်ႉ ပီ 2008 ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းတၢႆၵႃႈမွၵ်ႈ 140,000 ၵေႃႉ လႄႈၵူၼ်းပၢႆႈတီႈယူႇမွၵ်ႈ 800,000 ၵေႃႉ။ ၽူၼ်လူမ်းၶူဝ်ႇမိၼ်ႇ ပီ 2015 ၶိုင်ႈၶႂၢင်ၵူၼ်းလိူဝ် 9 လၢၼ်ႉၵေႃႉၼႂ်း 12 ၸႄႈမိူင်း/တိူင်း တႄႇ 14၊ ၵူၼ်းတၢႆ 172 ၵေႃႉလႄႈၵူၼ်းပၢႆႈၸူဝ်ႈၶၢဝ်းမွၵ်ႈ 1.7 လၢၼ်ႉၵေႃႉ။ ၽူၼ်လူမ်းမူဝ်ႇၶႃႇ မေႇ 2023 ၶိုင်ႈၶႂၢင်ၵူၼ်းလိူဝ် 3 လၢၼ်ႉၵေႃႉ၊ လူမ်းၽတ်ႉသုင်ထိုင် 305 ၵီႇလူဝ်ႇမီႇတႃႇ/ၸူဝ်ႈမွင်း။ ၼမ်ႉထူမ်ႈႁၢႆႉႁႅင်းဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇယႃႇၵီႇ ၼႂ်းၵျူႇၼ် 2024 ၶိုင်ႈၶႂၢင်ၵဝ်ႈၸႄႈမိူင်းလႄႈတိူင်း။ ၽႅၼ်ႇလိၼ် 28 မၢတ်ႉ 2025 ၼႄႁႂ်ႈႁၼ်ဝႃႈ ၽေးၼိုင်ႈဢၼ်ၸၢင်ႈၶိုင်ႈၶႂၢင်လၢႆလၢႆပိူင်ၽႂ်းၵႃႈႁိုဝ်။ ၵူၼ်းလိူဝ် 17 လၢၼ်ႉၵေႃႉၼႂ်းမၢၼ်းတလေး၊ ၸႃႇၵႅင်း၊ ပႃႇၵူဝ်း၊ ၼေႇပျီႇတေႃႇလႄႈမၵူၺ်း ၶၢမ်ႇၽေး၊ ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 9 လၢၼ်ႉၵေႃႉၶၢမ်ႇၽွၼ်းႁၢႆႉႁႅင်း။ ၵၢၼ်လူႉသုမ်းတေႃႇၶူင်းၵၢၼ်ၽ物ဝတ်ႈၵမ်ႈၼမ် တီႈၵူတ်ႇၵႃႈမွၵ်ႈ 11 ပီႇလီႇယၢၼ်ႇတေႃႇလႃႇဢမႄႇရိၵ၊ ပဵၼ်ၵႃႈမွၵ်ႈ 14% GDP။ ႁိူၼ်း၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃ၊ သဵၼ်ႈတၢင်းလူင်၊ ၶူင်းၵၢၼ်ပၼ်ၵႃႈၸႂ်ႉလႄႈတီႈသႃႇသၼႃႇ လူႉသုမ်း။ ၽႅၼ်ႇလိၼ်တုမ်ႉထႅင်ႈလႄႈၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၶၢတ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းလႄႈၸွႆႈထႅမ်ယၢပ်ႇ၊ ၵၢၼ်ၵူတ်ႇၵူႇသိုပ်ႇလႆႈႁိုင်လၢႆလိူၼ်လႄႈလၢႆပီ။ ၵกรมၸတ်းၵၢၼ်ၽေးၵပ်းယႂ်ႇ (DDM) ႁပ်ႉၽိတ်းၸွမ်ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်ၽေးၵပ်းယႂ်ႇၸိုင်ႈမိူင်း ၼႂ်းၵႃႈၽွင်းလူင်ၵၢၼ်ၽူႈၵူၼ်း၊ ၵၢၼ်ၸွႆႈထႅမ်လႄႈၵၢၼ်တမ်းတီႈယူႇ။ ၶွမ်ႇမတီႇၸတ်းၵၢၼ်ၽေးသၽႃႇဝၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၸုမ်းၸႄႈမိူင်း/တိူင်း၊ လႄႈၸုမ်းၸႄႈဝဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းယွႆႈ၊ ရပ်ကွက်လႄႈပွၵ်ႉ/ဢုပ်ႇဝၢၼ်ႈ ၸွႆႈၵၢၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ။ ၸုမ်းပလိၵ်ႈမိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ၸုမ်းၶႄၾႆး၊ ၸုမ်းၶႃးၶႅင်ႇၸႅင်ႇမၢၼ်ႈ၊ ၸုမ်းၵူၼ်းမိူင်း၊ NGO၊ UN လႄႈၸုမ်းၸွႆႈထႅမ်တၢင်ႇၸုမ်း ၸၢင်ႈၸွႆႈထႅမ်။ ASEAN လႄႈ AHA Centre ၸွႆႈ DDM ၵူတ်ႇထတ်းလႄႈၸတ်းၵၢၼ်ၶူဝ်းၸွႆႈထႅမ်ဝၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ် 2025။ ပိူင်မၢႆၸတ်းၵၢၼ်ၽေးသၽႃႇဝ 2013၊ ၶေႃႈမၵ်းမၢႆ 2015၊ ၽႅၼ် Myanmar Action Plan on Disaster Risk Reduction၊ ၽႅၼ်ၽွမ်ႉႁပ်ႉလႄႈတုမ်ႉတွပ်ႇၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိုင်ႈမိူင်း၊ လႄႈၶေႃႈၼမ်း DDM မၵ်းမၢႆၼႃႈၵၢၼ်လူတ်းယွမ်းၽေး၊ ပၼ်ၾၢင်ႉႁူဝ်ၸႂ်၊ ၸွႆႈၵူၼ်း၊ ပၢႆႈၽေး၊ သွၼ်ႈႁူမ်ႈၸူဝ်ႈၶၢဝ်း၊ ၸွႆႈထႅမ်၊ ၵူတ်ႇၵူႇလႄႈၵေႃႇသၢင်ႈမႂ်ႇ။ ၵกรมမိူင်းၾႃႉလႄႈၼမ်ႉ (DMH) ဢွၵ်ႇၶေႃႈၽၢင်ႉၵူႈဝၼ်း၊ 10 ဝၼ်း၊ လၢႆလိူၼ်တႃႇၵူၼ်းႁဵတ်းၵၢၼ်ၵူၼ်းၼႃႈလိၼ် လႄႈၶေႃႈၽၢင်ႉပိုၼ်ႉတီႈ။ မၼ်းဢွၵ်ႇၶေႃႈမုၼ်းၽူၼ်လူမ်း၊ ၼမ်ႉထူမ်ႈ၊ ၽႅၼ်ႇလိၼ်၊ ၸုၼႃႇမိ၊ ၽူၼ်လႄႈတၢင်းသုင်ၼမ်ႉ၊ ႁူမ်ႈ Flash Flood Guidance။ DMH ၸႂ်ႉၶေႃႈမုၼ်းလၢဝ်တုမ်ႈ Himawari-8 လႄႈႁၢင်ႈၽူၼ်လူမ်း။ ၶေႃႈမုၼ်းၾိင်ႈၾႃႉၵူၼ်းမိူင်းမီးတီႈမၢႆၾူၼ်း 067-411252 လႄႈ 01-667766။ UNDP SEAD Agro-Advisory တီႈ Viber ပၼ်ၶေႃႈမုၼ်းထႅင်ႈတႃႇၵူၼ်းၵၢၼ်ၵူၼ်းၼႃႈလိၼ်။ ၶဝ်ႈထိုင်ဢမ်ႇတႅၵ်ႈၵၼ်၊ လႄႈၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇၶၢတ်ႇ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၶေႃႈၽၢင်ႉမႃးၸ้า။ ၵၢၼ်ၽွမ်ႉႁပ်ႉၽေး ႁူမ်ႈပႃးၵၢၼ်ၵူတ်ႇၶၢဝ်းၽေးပိုၼ်ႉတီႈ၊ ပၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၵူၼ်းမိူင်း၊ ၽိုၵ်းၽွၼ်း၊ ၽိုၵ်းၸွႆႈၵူၼ်းလႄႈၸွႆႈၵူၼ်းၼႂ်းဝၢၼ်ႈ၊ ၵဵပ်းသိမ်းၶဝ်ႈၽၵ်းလႄႈၶူဝ်းၸွႆႈထႅမ်၊ ႁူင်းသွၼ်ႈၽူၼ်လူမ်း၊ တီႈလွတ်ႈၽေးဢၼ်ယုၵ်ႉသုင်၊ ၶွပ်ႇၽင်ႇပင်ႇပၢင်ႇလႄႈၵၢၼ်ႁၵ်ႉသႃပႃႇၵႃႇ။ ၵၢၼ်ပၢႆးယူႇလီ၊ ပၢႆးပညာလႄႈၵၢၼ်ၸွႆႈလူမှုႇ ၸၢင်ႈမီးၽႅၼ်ၸႄႈ။ ၵၢၼ်ၸွႆႈၼႆႉတႅၵ်ႈတၢင်ႇၵၼ်ႁႅင်း ၼႂ်းၸႄႈမိူင်း/တိူင်းလႄႈၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ၊ ႁၢင်ႇၵႆ၊ ႁိုဝ်မီးပဵၼ်ၽေးတိုၵ်း။ ၽွင်းမီးၽေး ၽူႈမီးၼႃႈတီႈပိုၼ်ႉတီႈၸၢင်ႈပႂ်ႉတူၺ်းၽေး၊ ပိုတ်ႇလုမ်းၸတ်းၵၢၼ်ၽေး၊ ၵဵပ်းၶေႃႈမုၼ်းၵၢၼ်လူႉသုမ်း၊ ၸွႆႈၵူၼ်း၊ ၸတ်းၵၢၼ်ပၢႆႈ၊ ပၼ်တီႈသွၼ်ႈႁူမ်ႈၸူဝ်ႈၶၢဝ်းလႄႈၸႅၵ်ႇၶဝ်ႈၽၵ်း/ၶူဝ်းၸွႆႈထႅမ်။ ၸုမ်းပၢႆးယူႇလီလႆၵႂႃႇလႄႈႁူင်းယႃၸူဝ်ႈၶၢဝ်း ၸွႆႈၵူၼ်းၶၢမ်ႇၽေး။ ၽူႈမီးၼႃႈတီႈၸၢင်ႈသင်ႇႁႂ်ႈၵူၼ်းဢွၵ်ႇပိုၼ်ႉတီႈႁၢႆႉႁႅင်းႁိုဝ်ဢาคาร။ မၢႆမီႈပၼ်ႁႂ်ႈပၼ်ၾၢင်ႉလူင်ႈၼႃႈတႃႇပၢႆႈလႄႈၶၢႆႉတူဝ်သတ်းလဵင်ႉ/ၶူဝ်းၶွင်။ ႁူင်းသွၼ်ႈ၊ ၵၢၼ်ၶၢႆႉ၊ ၵၢၼ်မၢႆၸိုဝ်ႈလႄႈၶေႃႈၼမ်းပၢႆႈ ၶိုၼ်ႈၸွမ်းၽေးလႄႈပိုၼ်ႉတီႈ။ ဢမ်ႇမီးၽႅၼ်ပၢႆႈၽေးၵူႈၽေးၸိုင်ႈမိူင်းၼိုင်ႈဢၼ်၊ ဢမ်ႇၼၼ်လၢႆးၶဝ်ႈထိုင်ဢၼ်ၵမ်ႉၸႂ်ႈလႆႈၵူႈတီႈ ဢၼ်မီးၶေႃႈမုၼ်းယိုၼ်ယၼ်။ ၵၢၼ်ၸွႆႈထႅမ်ၸၢင်ႈပႃးၶဝ်ႈၽၵ်း၊ ၶူဝ်းဢမ်ႇၸႂ်ႉၵိၼ်၊ ၽႃႇပူၵ်ႉမုင်း၊ ၶူဝ်းႁၵ်ႉသႃလွင်ႈသုၼ်ႇတူဝ်၊ ၶိူင်ႈမိုဝ်း၊ တီႈသွၼ်ႈႁူမ်ႈၸူဝ်ႈၶၢဝ်း၊ ၼမ်ႉလႄႈသႃႇဢၼႃႇမႆႈ၊ လႄႈၵၢၼ်ၸွႆႈၵူတ်ႇၵူႇ/ၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉ။ ၵၢၼ်ၸႅၵ်ႇပၼ်ၶိုၼ်ႈၸွမ်းၽေး၊ ၽႅၼ်၊ ငိုၼ်း၊ လႄႈၶဝ်ႈထိုင်လႆႈ။ မိူင်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ မီးငိုၼ်းၸွႆႈၽေးၵူႈၵေႃႉတူဝ်ႈမိူင်း ၵႃႈၶၼ်တႅတ်ႈတေႃးႁိုဝ်ၶၢဝ်းပၼ်တႅတ်ႈတေႃး။ ၵၢၼ်တုမ်ႉတွပ်ႇၽေး ယေႃးငိုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်း၊ ၽူႈၸွႆႈထႅမ်လႄႈၽႅၼ်လူမှုႇ၊ ၸိူဝ်းၵႃႈၸႂ်ႉသုၼ်ႇတူဝ်တႃႇၵၢၼ်ၶၢႆႉ၊ တီႈယူႇ၊ ၶဝ်ႈၽၵ်း၊ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇလႄႈၵေႃႇသၢင်ႈမႂ်ႇ တႅၵ်ႈတၢင်ႇၵၼ်ၸွမ်းပိုၼ်ႉတီႈလႄႈလွင်ႈတၢင်း။ ၵၢၼ်ၵူတ်ႇၵူႇပိူင်လူင်ၵႂႃႇတႄႇၵၢၼ်ၵူတ်ႇၶၢဝ်းၵၢၼ်လူႉသုမ်း ၵႂႃႇၸူးၵၢၼ်ၸွႆႈ၊ တီႈသွၼ်ႈႁူမ်ႈၸူဝ်ႈၶၢဝ်းလႄႈၵေႃႇသၢင်ႈမႂ်ႇၶၢမ်ႇၽေးလႆႈ။ ၸၢင်ႈလူဝ်ႇၵေႃႇၵူတ်ႇႁိူၼ်း၊ ၼမ်ႉၵိၼ်၊ ၶၢႆႉတၢင်း၊ ၾႆးၾႃႉ၊ ၵၢၼ်ၵပ်းသိုပ်ႇ၊ ႁူင်းႁဵၼ်း၊ ႁူင်းယႃ၊ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈလႄႈၵၢၼ်ႁႃလဵင်ႉ။ မၢႆမီႈၸတ်းၵၢၼ်ၽေး တိုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈၵေႃႇသၢင်ႈမႂ်ႇႁပ်ႉၽေးလႆႈလႄႈပၼ်ဢွၼ်တၢင်းၵူၼ်းဢၼ်လူဝ်ႇၸွႆႈ။ UN-Habitat ၸွႆႈၸၢင်ႇပိုၼ်ႉတီႈလႄႈၵူတ်ႇတူၺ်းတိုၵ်းတႄႇ 25,000 လင်ႁိူၼ်းၶိုၼ်ႈၼႂ်း Earthquake Technical Offices။ ပိုၼ်ႉတီႈႁၢင်ႇၵႆလႄႈမီးပဵၼ်ၽေးတိုၵ်း ၸၢင်ႈၶၢမ်ႇလွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်၊ ၵူၼ်းပၢႆႈ၊ ၶူင်းၵၢၼ်လူႉသုမ်းလႄႈငိုၼ်းဢမ်ႇပေႃး။ မၢႆမီႈပၼ်ဢွၼ်တၢင်းလုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ ၵူၼ်းထဝ်ႈ၊ ၵူၼ်းမီးတၢင်းပိူင်တူဝ်၊ ၼၢင်းယိင်း၊ ၼၢင်းယိင်းပႃးတွင်ႉႁိုဝ်တိုၵ်ႉၵိၼ်ၼူမ်းလုၵ်ႈ။ ၼႂ်းႁိူၼ်းၵူၼ်းမီးတၢင်းပိူင်တူဝ်ၶၢမ်ႇၽေးၽႅၼ်ႇလိၼ် 2025၊ 61% ၶၢတ်ႇၾႆးၾႃႉ၊ 54% ႁိူၼ်းလူႉသုမ်း/ၵူၼ်ႇပင်း၊ လႄႈမွၵ်ႈ 48% ဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵိၼ်လွတ်ႈၽေး။ ၵၢၼ်လူႉသုမ်းၶူဝ်းၶွင်သုၼ်ႇတူဝ် ဢၼ်ပဵၼ်မႃးယွၼ်ႉၵၢၼ်လူတ်းယွမ်းၽေး ၸၢင်ႈမီးသုၼ်ႇႁပ်ႉငိုၼ်းၸွႆႈၸွမ်းပၵ်းပိူင်မၢႆမီႈ။ ၶဝ်ႈၽၵ်းၶဝ်ႈမႃးတၢင်ႇမိူင်းလႄႈၶူဝ်းၸွႆႈ/ၵူတ်ႇၵူႇ လွတ်ႈၶွၼ်ႇၸွမ်းမၢႆမီႈ။ ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်းဢาคาร/ပိုၼ်ႉတီႈၶၢတ်ႈႁိုဝ်ပိတ်းႁၢမ်ႈ ဢမ်ႇမီးၶႂၢင်ႉ၊ ဢမ်ႇၼၼ်ၽိတ်းၶေႃႈသင်ႇၽူႈမီးၼႃႈတီႈ ၸၢင်ႈတၢမ်ႇၶွၵ်ႈထိုင်ၼိုင်ႈပီ၊ ငိုၼ်းတၢမ်ႇ၊ ႁိုဝ်တင်းသွင်; ၵၢၼ်ၸႂ်ႉပိူင်ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈ ယင်းဢမ်ႇမီးၶေႃႈမုၼ်းယိုၼ်ယၼ်။