মিয়ানমাৰত ইতিহাস

প্ৰাচীন প্ৰমাণৰ ভিতৰত আছে বদাহ-লিন গুহা, প্ৰায় 900 BCE-ৰ ন্যাউং-গান ব্ৰঞ্জ যুগৰ প্ৰত্নস্থল, প্ৰায় 710 BCE-ৰ টাউংথামানৰ প্ৰাৰম্ভিক লোহা যুগৰ প্ৰমাণ, আৰু আনুমানিক 530–90 BCE-ৰ য়োৱাথিটকন অৱশেষ। প্ৰায় 40 million years আগৰ পণ্ডাউংগিয়াৰ দৰে জীৱাশ্ম পুৰাজীৱবিজ্ঞানৰ বিষয়; কেৱল সেইবোৰে মানৱ ইতিহাসৰ নথি প্ৰদান নকৰে। প্ৰায় 200 BCE-ৰ পৰা 900 CE-লৈ হালিন, বেইকথানো আৰু শ্ৰী ক্ষেত্ৰৰ দৰে পিউ নগৰ-ৰাষ্ট্ৰই দুৰ্গযুক্ত বা দেৱালেৰে আবৃত নগৰ, পানী ব্যৱস্থা, নিবিড় কৃষি, দূৰ-দূৰণিৰ বাণিজ্য, বৌদ্ধ কেন্দ্ৰ, শিলালিপি আৰু বস্তুগত সংস্কৃতি বিকশিত কৰিছিল। UNESCO-ই আংশিকভাৱে খনন কৰা তিনিখন প্ৰাচীন পিউ নগৰক স্বীকৃতি দিয়ে, আনহাতে পুৰাতত্ত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয় বিভাগে প্ৰত্নতাত্ত্বিক সংৰক্ষণ আৰু প্ৰশাসনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ পৰিচালনা কৰে। একাদশৰ পৰা ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ ভিতৰত বাগান এক মুখ্য আঞ্চলিক শক্তি হৈ উঠিছিল। অনৱ্ৰহতাই 1044-ৰ পৰা 1077-লৈ শাসন কৰিছিল, আৰু আয়েয়াৰৱাডী কৰিডৰে ৰাজনৈতিক, ধৰ্মীয় আৰু অৰ্থনৈতিক একত্ৰীকৰণত সহায় কৰিছিল। বাগানত নথিভুক্ত 3,595টা স্মাৰক আছে, আৰু পুণ্য অৰ্জনৰ কাৰ্যই ধৰ্মীয় কৰ্মক ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্ব আৰু পৃষ্ঠপোষকতাৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল। বাগানৰ পাছত মেইনচেইং, পিন্যা, ছাগাইং আৰু আভা বা ইনৱা ওপৰ মিয়ানমাৰত বিকশিত হৈছিল; হন্থাৱাডী বা বাগো, শান ৰাজনৈতিক গোটসমূহ আৰু ৰাখাইন বা আৰাকানৰ নিজস্ব বিকাশপথ আছিল। আভা–হন্থাৱাডী সংঘাত প্ৰায় চল্লিশ বছৰ চলিছিল। ম্ৰাউক-উ, যাক মিয়াউক-উ বুলিও কোৱা হয়, পোন্ধৰ আৰু ষোড়শ শতিকাত বংগোপসাগৰীয় বাণিজ্য আৰু বৌদ্ধ, মুছলমান আৰু খ্ৰীষ্টান সম্পৰ্কৰ সৈতে জড়িত কেন্দ্ৰ হৈ উঠিছিল। ষোড়শ শতিকাত তাবিনশ্বেহটি আৰু বায়িননাউঙৰ অধীনত টৌংগু বা টাউংগু যুগৰ বিস্তাৰ ঘটিছিল। এই উপঢৌকন আৰু অধীনস্থ শাসনব্যৱস্থাই যথেষ্ট আঞ্চলিক স্বায়ত্তশাসনৰো অৱকাশ দিছিল। ন্যাউংয়ান বংশই 1600-ৰ পৰা 1752-লৈ আভাৰ পৰা শাসন কৰিছিল। 1752-ত প্ৰতিষ্ঠিত কনবাউং বংশই সাধাৰণ ঐতিহাসিক কালবিভাজন অনুসৰি তৃতীয় মিয়ানমাৰ ৰাজ্য গঠন কৰিছিল আৰু আলোংপায়াৰ পুনৰ একত্ৰীকৰণৰ পাছত বিস্তাৰ লাভ কৰিছিল। ৰাজদৰবাৰ, মঠ, কৰ, সামৰিক আৰু সীমান্তৰ ইতিহাসে দেখুৱায় যে এই ৰাজ্যসমূহক আগৰ শতিকাবোৰলৈ পিছলৈ ঠেলি দিয়া আধুনিক ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য বুলি বৰ্ণনা কৰা উচিত নহয়। তিনিখন এংলো-বাৰ্মিজ যুদ্ধ 1824–1826, 1852 আৰু 1885-ত হৈছিল। ব্ৰিটেইনে ক্ৰমে বিভিন্ন অঞ্চল সংযুক্ত বা অধীনস্থ কৰিছিল, আৰু 1886-ৰ পৰা বাৰ্মাক ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ অংশ হিচাপে প্ৰশাসন কৰা হৈছিল। 1937-ত পৃথক প্ৰশাসন আৰম্ভ হৈছিল। ঔপনিৱেশিক ভূমি ব্যৱস্থা, শ্ৰমিকৰ প্ৰব্ৰজন, ভাৰতৰ সৈতে সম্পৰ্ক, বৰ্ণগত শ্ৰেণীবিভাজন, সীমান্ত প্ৰশাসন আৰু প্ৰতিৰোধে সমাজক পুনৰ গঢ় দিছিল। জাপানে 1942-ৰ পৰা 1945-লৈ বাৰ্মা দখল কৰিছিল। বাৰ্মা স্বাধীনতা সেনা আৰু আং ছান যুদ্ধকালীন আৰু স্বাধীনতাৰ সময়ছোৱাত কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা পালন কৰিছিল; তাৰ পাছত মিত্ৰশক্তিৰ বাহিনী উভতি আহে আৰু ব্ৰিটেইনৰ সৈতে আলোচনা হয়। আং ছান–এটলী চুক্তি 27 January 1947-ত, পাংলং চুক্তি 12 February 1947-ত আৰু নু–এটলী চুক্তি 17 October 1947-ত স্বাক্ষৰিত হৈছিল। 4 January 1948-ত ইউনিয়ন অৱ বাৰ্মা হিচাপে স্বাধীনতা আহে, আৰু 1947-ৰ সংবিধান এতিয়াও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাথমিক নথি। 1948-ৰ পৰা 1962-লৈ সংসদীয় AFPFL যুগত কমিউনিষ্ট বিদ্ৰোহ, জাতিগত সশস্ত্ৰ সংঘাত আৰু ফেডাৰেল ব্যৱস্থা তথা পাংলঙৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী ব্যাখ্যা অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। 2 March 1962-ৰ সামৰিক অভ্যুত্থানে বিপ্লৱী পৰিষদ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। বাৰ্মা ছ’চিয়েলিষ্ট প্ৰগ্ৰেম পাৰ্টিয়ে 1974-ৰ পৰা 1988-লৈ সমাজবাদী ৰাষ্ট্ৰখন শাসন কৰিছিল। 1988-ৰ বিদ্ৰোহৰ পাছত 1988-ৰ পৰা 1997-লৈ SLORC আৰু 1997-ৰ পৰা 2011-লৈ SPDC শাসন কৰে। 2008-ৰ সংবিধান, 2010-ৰ নিৰ্বাচন আৰু 2011-ত আৰম্ভ হোৱা পৰিৱৰ্তনে পৰৱৰ্তী ৰাজনৈতিক ইতিহাস গঢ় দিছিল। নেচনেল লীগ ফৰ ডেম’ক্ৰেচিয়ে 2015 আৰু 2020-ৰ নিৰ্বাচনত জয়ী হৈছিল। 1 February 2021-ৰ সামৰিক অভ্যুত্থানে সংসদ স্থগিত কৰে আৰু গ্ৰেপ্তাৰ, অসামৰিক অবাধ্যতা আন্দোলন, নেচনেল ইউনিটি গভৰ্ণমেণ্ট, পিপলছ ডিফেন্স ফ’ৰ্চ আৰু জাতিগত সশস্ত্ৰ সংগঠনসমূহৰ চলি থকা অংশগ্ৰহণৰ সূচনা কৰে। ইয়াৰ ফলত হোৱা দেশজোৰা সশস্ত্ৰ সংঘাতে ঐতিহাসিক প্ৰমাণ, আৰ্কাইভ, স্মাৰক, স্থানচ্যুতি আৰু অঞ্চলসমূহত প্ৰৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাইছে। ৰোহিংগ্যা আৰু ৰাখাইন সম্প্ৰদায়ৰ ইতিহাসত নাগৰিকত্ব, পৰিচয় আৰু অন্তৰ্ভুক্তি সম্পৰ্কীয় বিতৰ্ক, 2017-ৰ স্থানচ্যুতি, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জবাবদিহি আৰু গণহত্যা বা গণহত্যাৰ উদ্দেশ্য সম্পৰ্কীয় বিতৰ্ক অন্তৰ্ভুক্ত। কাচিন, শান, চিন, কায়াহ বা কাৰেন্নি, কায়িন বা কাৰেন, মন, ৰাখাইন, ছাগাইং, মাগৱে, মান্দালয়, বাগো, তানিনথাৰি আৰু ইয়াংগনৰ পৃথক আঞ্চলিক দৃষ্টিভংগী প্ৰয়োজন; সেইবোৰক একে ধৰণৰ ৰাষ্ট্ৰীয় অভিজ্ঞতা হিচাপে ধৰা উচিত নহয়। চৰকাৰী বৰ্ণনাত State Administration Council-ৰ সময় 1 February 2021-ৰ পৰা 30 July 2025-লৈ বুলি কোৱা হয়; তাৰ পাছত 31 July 2025-ৰ পৰা 9 April 2026-লৈ National Defence and Security Council, 28 December 2025, 11 January 2026 আৰু 25 January 2026-ত নিৰ্বাচন, আৰু 10 April 2026-ত আৰম্ভ হোৱা নতুন চৰকাৰৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। OHCHR আৰু আন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ প্ৰতিবেদনসমূহে এই নিৰ্বাচনক সামৰিক নিয়ন্ত্ৰণাধীন আৰু মুক্ত, ন্যায়সংগত তথা অৰ্থপূৰ্ণ অংশগ্ৰহণৰ পৰিস্থিতিত অনুষ্ঠিত নোহোৱা বুলি বৰ্ণনা কৰে। এই ব্যৱস্থাসমূহৰ স্থিতি, বৈধতা আৰু সাংবিধানিক অৱস্থান বিতৰ্কিত হৈ আছে; সেয়েহে ইয়াক নিৰ্বিবাদ ঐতিহাসিক সিদ্ধান্ত হিচাপে নহয়, ব্যাখ্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰা উচিত। বহু উৎসত মিয়ানমাৰৰ ইতিহাসক বাৰ্মাৰ ইতিহাস বুলিও কোৱা হয়। মিয়ানমাৰ আৰু বাৰ্মা, আৰাকান আৰু ৰাখাইন, কাৰেন আৰু কায়িন, পাগান আৰু বাগান, আৰু আভা, ইনৱা আৰু ইন্‌ৱা—এই শব্দসমূহৰ অৰ্থ প্ৰসংগ অনুসৰি সলনি হয়; প্ৰতিটো যুগ বা ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিত সেইবোৰক স্বয়ংক্ৰিয় সমাৰ্থক বুলি ধৰা উচিত নহয়। ৰাজকীয় বুৰঞ্জীয়ে প্ৰায়ে পিছলৈ গৈ বৈধতা প্ৰতিষ্ঠাৰ উদ্দেশ্য পূৰণ কৰে। ঔপনিৱেশিক গেজেট আৰু প্ৰশাসনিক প্ৰতিবেদনত আমোলাতান্ত্ৰিক আৰু বৰ্ণগত শ্ৰেণীবিভাজন প্ৰতিফলিত হয়। পাঠ্যপুথি আৰু চৰকাৰী ইতিহাসে বামাৰ-কেন্দ্ৰিক ঐক্যক গুৰুত্ব দিব পাৰে, আনহাতে জাতিগত, মৌখিক আৰু প্ৰব্ৰজনকাৰী সমাজৰ নথিয়ে আঞ্চলিক বিকল্প-আৰ্কাইভ প্ৰদান কৰে। পুৰাতাত্ত্বিক প্ৰমাণ শক্তিশালী হ’ব পাৰে, কিন্তু তাৰ ব্যাখ্যা এতিয়াও মুকলি। ৰাষ্ট্ৰসংঘ আৰু OHCHR-ৰ প্ৰতিবেদনে যাচাইকৃত মানৱ অধিকাৰ আৰু সংঘাত সম্পৰ্কীয় পৰ্যবেক্ষণ দিয়ে; সেইবোৰে মিয়ানমাৰৰ সম্পূৰ্ণ ইতিহাস সামৰি নলয়। শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ে দশম শ্ৰেণীৰ পাঠ্যক্ৰমত ইতিহাস অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে। বিশ্ববিদ্যালয়, Universities Research Journal, সংগ্ৰহালয়, পুৰাতাত্ত্বিক প্ৰকল্প, আৰ্কাইভ আৰু স্থানীয় বা জাতিগত সম্প্ৰদায়ৰ সংগ্ৰহে আৰু প্ৰমাণ যোগায়; অৱশ্যে ভাষা, ৰাজনৈতিক সংবেদনশীলতা, আঞ্চলিক নিৰাপত্তা আৰু প্ৰৱেশৰ সুযোগ ভিন্ন। মিয়ানমাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আৰ্কাইভত 1835-ৰ পৰা 1948-লৈ ব্ৰিটিছ প্ৰশাসন, 1942-ৰ পৰা 1945-লৈ জাপানী দখল, 1856-ৰ পৰা 1935-লৈ বাৰ্মা প্ৰশাসনৰ প্ৰতিবেদন, 1862-ৰ পৰা প্ৰকাশিত Burma Gazette-ৰ সংখ্যা, 1880-ৰ পৰা চৰকাৰী জাননী, 1947-ৰ চুক্তি আৰু কণ্ট্ৰেক্ট, 1948-ৰ পৰা 1974-লৈ স্বাধীনতাৰ পাছৰ নথি, 1923-ৰ পৰা সংসদীয় নথি আৰু 1945-ৰ পৰা 2015-লৈ কেবিনেটৰ কাৰ্যবিৱৰণী আছে। শ্ৰেণীবদ্ধ নথিৰ বাহিৰে ইয়াৰ পঢ়া-কক্ষ সাধাৰণতে ব্যৱহাৰৰ বাবে খোলা থাকে। অতি গোপন নথিৰ বাবে কোনো নিৰ্দিষ্ট সময়সীমা উল্লেখ কৰা নাই; গোপন নথি 50 বছৰ, ব্যক্তিগত নথি 30 বছৰ আৰু সীমিত নথি 25 বছৰলৈ বন্ধ থাকে। বিদেশী গৱেষকসকলে সাধাৰণতে পঞ্জীয়ন, সঞ্চালক প্ৰধানৰ অনুমতিপত্ৰ, মূল পাছপ’ৰ্ট, দুখন ফটো আৰু পৰামৰ্শ-পত্ৰ জমা দিব লাগে; অতিৰিক্ত অনুমোদনো লাগিব পাৰে। অনুমোদনৰ পাছত উল্লেখ কৰা মাচুল বছৰি US$30, আৰু তালিকাভুক্ত খোলাৰ সময় সোমবাৰৰ পৰা শুক্ৰবাৰলৈ 10:00ৰ পৰা 16:00। শনিবাৰ আৰু দেওবাৰে পঢ়া-কক্ষ বন্ধ থাকে। আৰ্কাইভৰ কাৰ্যালয় ইয়াংগন আৰু নে পাই তাওত আছে। অনুমোদন লাভৰ সময়সীমা নিৰ্দিষ্ট কৰা হোৱা নাই; নিৰাপত্তা আৰু সংঘাতৰ পৰিস্থিতি সলনি হ’ব পাৰে বাবে যাত্ৰাৰ আগতে বৰ্তমানৰ প্ৰৱেশ-নিয়ম পৰীক্ষা কৰা উচিত। DANM আৰু ধৰ্মীয় পৰিক্ৰমা আৰু সংস্কৃতি মন্ত্ৰালয়ে সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সুৰক্ষাৰ প্ৰশাসন কৰে। বাগানক Protection and Preservation of Cultural Heritage Regions Law 20/2019, Ancient Monuments Law 2015 আৰু ইয়াৰ 2016-ৰ উপবিধি, লগতে Antique Objects Law 2015 আৰু ইয়াৰ 2016-ৰ উপবিধিৰ অধীনত সুৰক্ষা দিয়া হয়। কেন্দ্ৰীয়, আঞ্চলিক, জিলা আৰু টাউনশ্বিপ পৰ্যায়ত পিউ প্ৰত্নস্থলসমূহ সুৰক্ষিত কৰা হয়। অনুমতি নোহোৱাকৈ খনন, আঁতৰোৱা বা ৰপ্তানি নিষিদ্ধ; গৱেষকসকলে সুৰক্ষাৰ চৰ্ত, আৰ্কাইভৰ নিয়ম আৰু অনুমতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা মানি চলিব লাগে। সংগ্ৰহালয় আৰু প্ৰত্নস্থলৰ মাচুল, গৱেষণাৰ অনুমতি, খননৰ অনুমোদন আৰু স্থানীয় খোলাৰ সময় সকলো ঠাইতে একে নহয়, সেয়েহে ৰাষ্ট্ৰজোৰা একক সময়সূচী হিচাপে উল্লেখ কৰিব নোৱাৰি। স্মৃতিস্তম্ভ সংৰক্ষণ, সংগ্ৰহালয়ৰ বৰ্ণনা, স্বাধীনতা দিৱস, পাংলং স্মৰণ, 1962, 1988 আৰু 2021-ৰ উত্তৰাধিকাৰ, ৰোহিংগ্যা আৰু ৰাখাইন স্মৃতি, গৃহযুদ্ধ আৰু স্থানচ্যুতিয়েও ঐতিহাসিক স্মৃতিক গঢ় দিয়ে। বাগান, পিউ প্ৰত্নস্থল আৰু ম্ৰাউক-উ কেৱল পুৰাতাত্ত্বিক বস্তু নহয়; সেইবোৰ জীৱন্ত ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক পৰিৱেশ। দুৰ্যোগ, লুটপাত, উন্নয়ন, পৰ্যটন, সীমিত প্ৰৱেশ আৰু ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণে কি টিকি থাকে আৰু কোনবোৰ ব্যাখ্যা দৃশ্যমান হয়, তাক প্ৰভাৱিত কৰে। সেয়ে সুসংগত বিৱৰণে তাৰিখ, স্থান, উৎসৰ উদ্দেশ্য, আঞ্চলিক কণ্ঠ আৰু নথিভুক্ত প্ৰমাণ তথা পৰৱৰ্তী ব্যাখ্যাৰ পাৰ্থক্য তুলনা কৰে।