మయన్మార్‌లో చరిత్ర

ప్రారంభ ఆధారాల్లో బదాహ్-లిన్ గుహలు, సుమారు క్రీ.పూ. 900 నాటి న్యాంగ్-గన్ కంచు యుగ స్థలం, క్రీ.పూ. 710 ప్రాంతపు తౌంగ్థమన్ ఇనుప యుగ ఆధారాలు, క్రీ.పూ. 530–90 మధ్యకాలానికి చెందిన య్వాతిత్‌కోన్ అవశేషాలు ఉన్నాయి. సుమారు 4 కోట్ల సంవత్సరాల నాటి పొండాంగియా వంటి శిలాజాలు మానవ చరిత్రకు ప్రత్యక్ష ఆధారాలు కావు; అవి పురాజీవశాస్త్రానికి చెందినవి. క్రీ.పూ. 200 నుంచి క్రీ.శ. 900 వరకు హాలిన్, బైక్తానో, శ్రీక్షేత్ర వంటి ప్యూ నగరరాజ్యాలు కోటగోడల పట్టణాలు, నీటి వ్యవస్థలు, వ్యవసాయం, దూరవాణిజ్యం, బౌద్ధ కేంద్రాలు, శాసనాలు, వస్తు సంస్కృతిని అభివృద్ధి చేశాయి. యునెస్కో మూడు పాక్షికంగా తవ్విన ప్యూ ప్రాచీన నగరాలను గుర్తించింది; పురావస్తు సంరక్షణ, నిర్వహణలో పురావస్తు శాఖ, జాతీయ మ్యూజియం ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయి. 11వ–13వ శతాబ్దాల్లో బగాన్ ప్రాంతీయ శక్తిగా ఎదిగింది. అనవర్త 1044–1077 మధ్య పాలించాడు; అయేయార్వాడీ మార్గం రాజకీయ, మత, ఆర్థిక సమీకరణకు తోడ్పడింది. బగాన్‌లో 3,595 నమోదు చేసిన స్మారకాలు ఉన్నాయి. పుణ్యకార్యాలు మతాచరణను రాజకీయ అధికారం, ప్రోత్సాహంతో అనుసంధానించాయి. బగాన్ అనంతరం ఎగువ మయన్మార్‌లో మైంసైంగ్, పిన్యా, సాగైంగ్, అవా లేదా ఇన్వా అభివృద్ధి చెందగా, హంథవాడీ లేదా బాగో, షాన్ రాజ్యాలు, రఖైన్ లేదా అరాకాన్ తమదైన మార్గాల్లో సాగాయి. అవా–హంథవాడీ ఘర్షణ సుమారు నలభై ఏళ్లు కొనసాగింది. మ్రౌక్-యూ, మ్యౌక్-యూ అని కూడా పిలుస్తారు, 15వ–16వ శతాబ్దాల్లో బంగాళాఖాత వాణిజ్యంతో పాటు బౌద్ధ, ముస్లిం, క్రైస్తవ సంబంధాల కేంద్రంగా నిలిచింది. 16వ శతాబ్దంలో టాబిన్‌ష్వెహ్తీ, బైనౌంగ్ కాలంలో తౌంగూ లేదా టౌంగూ రాజ్యం విస్తరించింది. దాని సామంత వ్యవస్థ ప్రాంతాలకు గణనీయ స్వయంప్రతిపత్తిని ఇచ్చింది. న్యాంగ్యాన్ వంశం 1600–1752 మధ్య అవా నుంచి పాలించింది. 1752లో ఏర్పడిన కొన్బాంగ్ వంశం సాధారణ చారిత్రక విభజన ప్రకారం మూడవ మయన్మార్ రాజ్యాన్ని స్థాపించింది; అలౌంగ్‌పాయా పునరేకీకరణ తర్వాత అది విస్తరించింది. రాజసభ, మఠాలు, పన్నులు, సైన్యం, సరిహద్దు ప్రాంతాల చరిత్రలు ఈ రాజ్యాలను ఆధునిక దేశరాజ్యాలుగా గతంలోకి వెనక్కి ప్రతిష్ఠించరాదని చూపుతాయి. మూడు ఆంగ్లో-బర్మీస్ యుద్ధాలు 1824–1826, 1852, 1885లో జరిగాయి. బ్రిటన్ వరుసగా ప్రాంతాలను కలుపుకుంది లేదా ఆధీనపరచుకుంది; 1886 నుంచి బర్మా బ్రిటిష్ ఇండియాలో భాగంగా పరిపాలించబడింది. 1937లో ప్రత్యేక పరిపాలన ఏర్పడింది. ವలసకాల భూవ್ಯవస్థలు, కార్మిక వలసలు, భారతదేశంతో సంబంధాలు, జాతి వర్గీకరణ, సరిహద్దు పరిపాలన, ప్రతిఘటన సమాజాన్ని మార్చాయి. జపాన్ 1942–1945 మధ్య బర్మాను ఆక్రమించింది. బర్మా స్వాతంత్ర్య సైన్యం, ఆంగ్ సాన్ యుద్ధకాలం, స్వాతంత్ర్య దశలో కీలకంగా నిలిచారు. మిత్రరాజ్యాల దళాలు తిరిగి వచ్చి బ్రిటన్‌తో చర్చలు జరిగాయి. ఆంగ్ సాన్–అట్లీ ఒప్పందం 27 జనవరి 1947న, పాంగ్‌లాంగ్ ఒప్పందం 12 ఫిబ్రవరి 1947న, నూ–అట్లీ ఒప్పందం 17 అక్టోబర్ 1947న కుదిరాయి. 4 జనవరి 1948న యూనియన్ ఆఫ్ బర్మాగా స్వాతంత్ర్యం వచ్చింది; 1947 రాజ్యాంగం ప్రాథమిక చారిత్రక పత్రంగా ఉంది. 1948–1962 పార్లమెంటరీ AFPFL కాలంలో కమ్యూనిస్టు తిరుగుబాటు, జాతి సాయుధ ఘర్షణ, సమాఖ్య వ్యవస్థ, పాంగ్‌లాంగ్‌పై భిన్న వ్యాఖ్యానాలు ఉన్నాయి. 2 మార్చి 1962 సైనిక తిరుగుబాటుతో విప్లవ మండలి ఏర్పడింది. బర్మా సోషలిస్ట్ ప్రోగ్రామ్ పార్టీ 1974 నుంచి 1988 వరకు సోషలిస్టు రాజ్యాన్ని పాలించింది. 1988 తిరుగుబాటు అనంతరం 1988–1997లో SLORC, 1997–2011లో SPDC పాలించాయి. 2008 రాజ్యాంగం, 2010 ఎన్నికలు, 2011లో ప్రారంభమైన మార్పు తరువాతి రాజకీయ చరిత్రను ప్రభావితం చేశాయి. నేషనల్ లీగ్ ఫర్ డెమోక్రసీ 2015, 2020 ఎన్నికల్లో గెలిచింది. 1 ఫిబ్రవరి 2021 సైనిక తిరుగుబాటు పార్లమెంటును నిలిపివేసి అరెస్టులు, పౌర అవిధేయత ఉద్యమం, జాతీయ ఐక్యత ప్రభుత్వం, ప్రజా రక్షణ దళాలు, జాతి సాయుధ సంస్థల కొనసాగుతున్న పాత్రకు దారితీసింది. దేశవ్యాప్త సాయుధ ఘర్షణ చారిత్రక ఆధారాలు, ఆర్కైవ్‌లు, స్మారకాలు, నిర్బంధ వలస, ప్రాంతాలకు చేరుకోవడంపై ప్రభావం చూపింది. రోహింగ్యా, రఖైన్ సమాజాల చరిత్రలో పౌరసత్వం, గుర్తింపు, స్వస్థల హక్కుల వివాదాలు, 2017 నిర్బంధ వలస, అంతర్జాతీయ జవాబుదారీతనం, మారణహోమం లేదా మారణహోమ ఉద్దేశంపై చర్చలు ఉన్నాయి. కచిన్, షాన్, చిన్, కయా లేదా కరెన్ని, కయిన్ లేదా కరెన్, మోన్, రఖైన్, సాగైంగ్, మగ్వే, మండలే, బాగో, తానింతారి, యాంగోన్ ప్రాంతాలను ఒకే జాతీయ అనుభవంగా కాక విడివిడిగా పరిశీలించాలి. అధికారిక కథనం ప్రకారం రాష్ట్ర పరిపాలనా మండలి కాలం 1 ఫిబ్రవరి 2021 నుంచి 30 జూలై 2025 వరకు; ఆపై జాతీయ రక్షణ, భద్రతా మండలి 31 జూలై 2025 నుంచి 9 ఏప్రిల్ 2026 వరకు; ఎన్నికలు 28 డిసెంబర్ 2025, 11 జనవరి 2026, 25 జనవరి 2026 తేదీల్లో జరిగాయి; 10 ఏప్రిల్ 2026న కొత్త ప్రభుత్వం ప్రారంభమైంది. OHCHR, ఇతర ఐక్యరాజ్యసమితి నివేదికలు ఈ ఎన్నికలు సైనిక నియంత్రణలో జరిగాయని, స్వేచ్ఛాయుత, న్యాయమైన, అర్థవంతమైన పాల్గొనడానికి పరిస్థితులు లేవని చెబుతున్నాయి. ఈ ఏర్పాట్ల స్థితి, చట్టబద్ధత, రాజ్యాంగ స్థానం వివాదాస్పదం; వాటిని ఏకాభిప్రాయ చారిత్రక నిర్ధారణగా కాక వ్యాఖ్యానంగా గుర్తించాలి. మయన్మార్ చరిత్రను అనేక మూలాలు బర్మా చరిత్ర అని కూడా పిలుస్తాయి. మయన్మార్–బర్మా, అరాకాన్–రఖైన్, కరెన్–కయిన్, పగాన్–బగాన్, అవా–ఇన్వా–ఇన్న్వా పదాలు సందర్భానుసారమైనవి; ప్రతి కాలంలో లేదా రాజకీయ సందర్భంలో వాటిని ఆటోమేటిక్ సమానార్థకాలుగా చూడరాదు. రాజవంశ చరిత్రలు తరచుగా గతాన్ని వెనుక నుంచి చట్టబద్ధం చేసే ఉద్దేశం కలిగి ఉంటాయి. వలస గెజెట్లు, పరిపాలనా నివేదికలు అధికార యంత్రాంగం, జాతి వర్గీకరణలను ప్రతిబింబిస్తాయి. పాఠ్యపుస్తకాలు, అధికారిక చరిత్రలు బమార్-కేంద్రీకృత ఐక్యతను ప్రాధాన్యపరచవచ్చు; జాతి, మౌఖిక, ప్రవాస రికార్డులు ప్రాంతీయ ప్రత్యామ్నాయ ఆధారాలు అందిస్తాయి. పురావస్తు ఆధారాలు బలంగా ఉన్నా వాటి అర్థం చర్చనీయాంశం కావచ్చు. ఐరాస, OHCHR నివేదికలు ధృవీకరించిన మానవహక్కుల, ఘర్షణ పరిశీలనలు అందిస్తాయి; అవి మయన్మార్ పూర్తి చరిత్ర కావు. విద్యాశాఖ 10వ తరగతి పాఠ్యాంశంలో చరిత్రను చేర్చింది. విశ్వవిద్యాలయాలు, Universities Research Journal, మ్యూజియాలు, పురావస్తు ప్రాజెక్టులు, ఆర్కైవ్‌లు, స్థానిక లేదా జాతి సమాజాల సేకరణలు మరిన్ని ఆధారాలు అందిస్తాయి; అయితే భాష, రాజకీయ సున్నితత్వం, ప్రాంతీయ భద్రత, అందుబాటు మారుతూ ఉంటాయి. మయన్మార్ జాతీయ ఆర్కైవ్‌లో 1835–1948 బ్రిటిష్ పరిపాలన, 1942–1945 జపాన్ ఆక్రమణ, 1856–1935 బర్మా పరిపాలనా నివేదికలు, 1862 నుంచి Burma Gazette, 1880 నుంచి ప్రభుత్వ ప్రకటనలు, 1947 ఒప్పందాలు, 1948–1974 స్వాతంత్ర్యానంతర రికార్డులు, 1923 నుంచి పార్లమెంటరీ పత్రాలు, 1945–2015 మంత్రివర్గ మినిట్స్ ఉన్నాయి. వర్గీకృత పత్రాలు మినహా పఠనశాల సాధారణంగా అందుబాటులో ఉంటుంది. అత్యంత గోప్య పత్రాలకు పేర్కొన్న కాలపరిమితి లేదు; గోప్య పత్రాలు 50 ఏళ్లు, వ్యక్తిగత పత్రాలు 30 ఏళ్లు, పరిమిత పత్రాలు 25 ఏళ్లు మూసివేయబడతాయి. విదేశీ పరిశోధకులకు సాధారణంగా నమోదు, డైరెక్టర్ జనరల్ అనుమతి లేఖ, అసలు పాస్‌పోర్ట్, రెండు ఫోటోలు, సిఫారసు లేఖ అవసరం; అదనపు అనుమతి కూడా కోరవచ్చు. అనుమతి తర్వాత సంవత్సరానికి US$30 రుసుము; సోమవారం–శుక్రవారం 10:00–16:00 పని వేళలు; శని, ఆదివారాల్లో పఠనశాల మూసివుంటుంది. యాంగోన్, నై పీ తాలో ఆర్కైవ్ కేంద్రాలు ఉన్నాయి. అనుమతి కాలం పేర్కొనలేదు; భద్రత, ఘర్షణ పరిస్థితులు మారవచ్చు కాబట్టి ప్రయాణానికి ముందు ప్రస్తుత అందుబాటును నిర్ధారించాలి. DANM, మత, సాంస్కృతిక వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ సాంస్కృతిక వారసత్వ సంరక్షణను నిర్వహిస్తాయి. బగాన్‌కు Protection and Preservation of Cultural Heritage Regions Law 20/2019, Ancient Monuments Law 2015 మరియు 2016 ఉపనియమం, Antique Objects Law 2015 మరియు 2016 ఉపనియమం వర్తిస్తాయి. ప్యూ స్థలాలు కేంద్ర, ప్రాంతీయ, జిల్లా, టౌన్‌షిప్ స్థాయిల్లో రక్షణ పొందుతాయి. అనుమతి లేని తవ్వకం, తొలగింపు, ఎగుమతి నిషిద్ధం; పరిశోధకులు సంరక్షణ షరతులు, ఆర్కైవ్ నియమాలు, అనుమతులను పాటించాలి. మ్యూజియం, స్థల రుసుములు, పరిశోధన లేదా తవ్వకాల అనుమతులు, స్థానిక పని వేళలు దేశమంతటా ఒకేలా లేవు. స్మారక సంరక్షణ, మ్యూజియం కథనాలు, స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం, పాంగ్‌లాంగ్ జ్ఞాపకాలు, 1962, 1988, 2021 వారసత్వాలు, రోహింగ్యా–రఖైన్ జ్ఞాపకాలు, అంతర్యుద్ధం, నిర్బంధ వలస చారిత్రక స్మృతిని ప్రభావితం చేస్తాయి. బగాన్, ప్యూ స్థలాలు, మ్రౌక్-యూ జీవ మత, సామాజిక ప్రదేశాలు; కేవలం పురావస్తు వస్తువులు కావు. విపత్తులు, దోపిడీ, అభివృద్ధి, పర్యాటకం, పరిమిత ప్రవేశం, రాజకీయ నియంత్రణ ఏది నిలుస్తుంది, ఏ వ్యాఖ్యానం కనిపిస్తుంది అనేదాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. అందువల్ల సరైన వివరణ తేదీలు, ప్రాంతాలు, మూలాల ఉద్దేశాలు, ప్రాంతీయ స్వరాలు, నమోదు చేసిన ఆధారాలు, తరువాతి వ్యాఖ్యానాల మధ్య తేడాలను పోల్చాలి.