म्यानमारमा आवास

म्यानमारमा आवासको व्यवस्था एउटै राष्ट्रिय पहुँच वा दर्ता प्रक्रियाअनुसार चल्दैन। निर्माण मन्त्रालय र यसको शहरी तथा आवास विकास विभाग (Department of Urban and Housing Development, DUHD) का राष्ट्रिय जिम्मेवारी छन्; प्रदेश तथा राज्य अधिकारी, ने पि ताव निकाय, नगर विकास समिति, सामान्य प्रशासन विभाग र स्थानीय जग्गा कार्यालयले आवास प्रशासनका फरक काम गर्छन्। याङ्गोन नगर विकास समिति (YCDC) को याङ्गोनमा विशेष भूमिका छ। कृषि जग्गा व्यवस्थापन तथा तथ्याङ्क विभाग (Department of Agricultural Land Management and Statistics, DALMS) ले महत्त्वपूर्ण ग्रामीण जग्गा अभिलेख हेर्छ। शहर, क्षेत्र र गाउँअनुसार प्रक्रिया तथा जिम्मेवार कार्यालय फरक हुन सक्छ। 2024 को म्यानमार जनसंख्या तथा आवास जनगणनाले 7,780,926 घरपरिवार समेट्यो। 84.6% घरपरिवार आफ्नै आवासमा र 10.9% भाडाको आवासमा बस्थे। शहरी घरपरिवारको ढाँचा फरक थियो: 69.0% आफ्नै आवासमा र 23.2% भाडामा बस्थे। ग्रामीण क्षेत्रमा 93.9% आफ्नै आवासमा र 3.6% भाडामा बस्थे। यी आँकडा घरपरिवारको बसोबासको अवस्था हुन्; सबै बसोबासकर्तासँग सुरक्षित कानुनी स्वामित्व वा औपचारिक भाडा सम्झौता छ भन्ने प्रत्याभूति होइन। आवासको गुणस्तर र सेवामा पनि भिन्नता छ। तीन कोठा भएका एकाइ सबैभन्दा सामान्य थिए र आवास एकाइको 34.2% थिए। एक कोठे एकाइ शहरी एकाइमा 16.0% र ग्रामीण एकाइमा 8.9% थिए। प्रति कोठा दुईभन्दा बढी व्यक्ति बस्ने घरपरिवार देशभर 9.5%, शहरी 11.9% र ग्रामीण 8.0% थिए। मुख्य विद्युत् आपूर्ति 66.3% घरपरिवारमा पुगेको थियो; शहरी क्षेत्रमा करिब 91% र ग्रामीणमा 52%। सौर्य बत्ती 19.8% घरपरिवारले प्रयोग गरेको बताए; शहरीमा करिब 3% र ग्रामीणमा 30%। 81% घरमा छुट्टै भान्सा थियो; 10% शहरी घर र 7% ग्रामीण घरमा भान्सा थिएन। निजी भाडा आवास शहरमा विशेष महत्त्वपूर्ण छ। भाडा सम्झौता लिखित वा अनौपचारिक हुन सक्छ; घरधनी, दलाल र स्थानीय अभ्यासले प्रायः यसको सञ्चालन निर्धारण गर्छन्। धरौटी वा भाडा तिर्नुअघि घरधनीलाई सम्पत्ति भाडामा दिने अधिकार छ कि, उपलब्ध लिखत वा स्वामित्व कागजात, जग्गा प्रयोगको हैसियत, विद्यमान शुल्क, उपयोगिता जडान र स्थानीय परिचय वा बसोबास प्रतिवेदनका सर्त जाँच्नुहोस्। म्यानमारमा हालको भाडा वा धरौटीको भरपर्दो राष्ट्रिय सूची र पुष्टि भएको देशव्यापी डिजिटल भाडा दर्ता पोर्टल छैन। शहरी भाडा नियन्त्रण ऐन 1960 दस्तावेजित स्थानीय कानुनी सन्दर्भ हो, तर यसको हालको दायरा, अपवाद र कार्यान्वयन एकरूप नभएकाले वास्तविक सम्झौता र स्थानीय अभ्यासको समीक्षा गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई यसले हटाउँदैन। स्वामित्व र जग्गा प्रयोगमा स्वामित्व लिखत, जग्गा लिखत, भाडा वा प्रयोग अधिकार हुन सक्छन्। कागजातमा नगर जग्गा रजिस्टर, अनुदान, गाउँको लिखत, टाउन फाराम 7, फाराम 105 र 106 वा टिकट लागेको वा नलागेको बिक्री सम्झौता पर्न सक्छ। एउटा कागजातले मात्र कानुनी रूपमा सुरक्षित स्वामित्व स्वतः प्रमाणित गर्दैन। हस्तान्तरण र अभिलेख छरिएका हुन सक्छन्; दर्ता नभएका हस्तान्तरणले प्रमाण र सम्पत्ति गुम्ने जोखिम थप्छन्। खरिदकर्ताले भुक्तानी गर्नुअघि कागजात सम्बन्धित दर्ता वा जग्गा अभिलेखसँग तुलना गर्न, विक्रेताको अधिकार पुष्टि गर्न र प्रतिस्पर्धी दाबी वा भार जाँच्नुपर्छ। कन्डोमिनियम कानून 2016 ले योग्य कन्डोमिनियमका लागि बढी विशिष्ट ढाँचा बनाउँछ। कन्डोमिनियम भनेको कम्तीमा 20,000 वर्गफुट दर्ता साझा जग्गामा बनेको कम्तीमा छतले भवन हो; शहरी तथा आवास विकास विभाग र कन्डोमिनियम प्रशासन समितिको स्वीकृति संलग्न हुन्छ। निर्माण र बसोबास अनुमतिपत्रपछि कन्डोमिनियम दर्ता गरेर एकाइ दर्ता प्रमाणपत्र जारी गर्न सकिन्छ। हस्तान्तरण लिखत 30 दिनभित्र दर्ता गर्नुपर्छ र स्ट्याम्प शुल्क तथा दर्ता शुल्क लाग्छ। दर्ता भएको एकाइधनीले लागू नियमअनुसार सामान्यतः एकाइ बेच्न, भाडामा दिन, उत्तराधिकार दिन वा धितो राख्न सक्छ। धनीले मर्मत कोषमा योगदान गर्न, सम्बन्धित भाडा वा बसोबास जानकारी दिन र मर्मत तथा साझा सम्पत्तिका लागि कार्यकारी निकायका नियम पालना गर्नुपर्छ। म्यानमारको अचल सम्पत्ति हस्तान्तरणसम्बन्धी प्रतिबन्धले विदेशीलाई अचल सम्पत्ति खरिद, बिक्री, उपहार, धितो, साटफेर र अन्य हस्तान्तरण गर्न सीमित गर्छ। लागू कानुनी ढाँचाभित्र मात्र भाडामा लिन सकिन्छ। कन्डोमिनियम प्रणालीले सीमित अपवाद दिन्छ: विदेशीले कन्डोमिनियमका एकाइको 40% सम्म स्वामित्व राख्न सक्छन् र खरिदमा विदेशबाट कानुनी रूपमा पठाइएको विदेशी मुद्रा प्रयोग गर्नुपर्छ। दर्ता भएको कन्डोमिनियम एकाइको कानुनी आधार अनौपचारिक अपार्टमेन्ट खरिदभन्दा बलियो हुन्छ, तर दर्ता, कोटा र भुक्तानी सर्त पुष्टि गर्नुपर्छ। सार्वजनिक र सामाजिक आवास सामान्य देशव्यापी अधिकारबाट नभई परियोजनामार्फत उपलब्ध हुन्छन्। निर्माण मन्त्रालयको उद्देश्य पर्याप्त आवास उपलब्ध गराउनु हो; सरकारी वित्तपोषण र सार्वजनिक–निजी वा निर्माण–सञ्चालन–हस्तान्तरण व्यवस्थामार्फत 2030 सम्म 330 शहरमा 1 मिलियन कोठा बनाउने योजना बनाएको छ। याङ्गोन, माण्डले र ने पि तावमा सार्वजनिक भाडा परियोजना रिपोर्ट भएका छन्। याङ्गोनको पहिलो परियोजनासम्बन्धी 2023 को प्रतिवेदनले 194 भवन र 3,104 अपार्टमेन्ट वर्णन गरेको थियो; लक्षित समूहमा कम आय भएका घरपरिवार, अवकाश नजिक वा अवकाशप्राप्त निजामती कर्मचारी र कम तलबका कर्मचारी थिए। उपलब्ध अनुसन्धानले हालको बसोबास, भाडा वा आवेदन अवधि पुष्टि गरेन। सामाजिक सुरक्षा बोर्डको आवास बीमित नागरिक र प्राकृतिकीकृत नागरिकसँग जोडिएको छ; आवास कोषको योगदान र ब्याज कम्तीमा 30% पुग्दा वा 30% एकमुष्ट रकम तिर्दा प्राथमिक अधिकार जोडिएको हुन सक्छ। यो परियोजना र हैसियतमा आधारित हो, सामान्य आवास प्रत्याभूति होइन। विशेषगरी याङ्गोनमा अनौपचारिक बस्ती अभिलेखित छन्। पुरानो अनुमानले करिब 423 अनौपचारिक बस्ती र 365,000 मानिस गनेको थियो, तर यसलाई सम्पूर्ण म्यानमारको आँकडा मान्नु हुँदैन। यस्ता व्यवस्थामा बसोबास अधिकार कमजोर, पूर्वाधार अनिश्चित र विपद् वा निष्कासनको जोखिम हुन सक्छ। स्तरोन्नति वा पुनःस्थापना मुद्दाअनुसार फरक हुन्छ र उपलब्ध अनुसन्धानमा देशव्यापी नियमितीकरण मार्ग स्थापित छैन। आवास व्यवस्था अन्त्य गर्ने तरिका यसको प्रकारमा निर्भर हुन्छ। निजी भाडा लागू सम्झौता र भाडा कानूनअनुसार अन्त्य हुन्छ। दर्ता भएको कन्डोमिनियम स्वामित्व आवश्यक दर्ता प्रक्रियाबाट हस्तान्तरण हुन्छ। सार्वजनिक भाडा आवासमा खास परियोजनाका नियम र समयसीमा लागू हुन्छन्। अनौपचारिक व्यवस्थामा निष्कासन, भुक्तानी गुम्ने र बसोबास प्रमाणित गर्न नसक्ने जोखिम बढी हुन्छ। औपचारिक उजुरी तथा अदालत प्रक्रिया स्थानअनुसार फरक हुन्छन्। द्वन्द्व प्रभावित वा पहुँच प्रतिबन्धित क्षेत्रमा जनगणना जानकारी अपूर्ण वा अनुमानित हुन सक्छ, त्यसैले राष्ट्रिय औसतले हरेक स्थान वर्णन गर्दैन।