သၽႃႇဝသိင်ႇဝႅတ်ႉလ้อม ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ

မိူင်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇမီးၸုမ်းလူင်ႁိုဝ်ၸိုဝ်ႈၶဵတ်ႇဢၼ်လဵဝ် ဢၼ်ၵုမ်းၵမ်သၽႃႇဝတင်းသဵင်ႈ။ ၶဵတ်ႇၵႅတ်ႇၶႄတၢင်းၵၢၼ်၊ ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်လူၺ်ႈၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၵၢၼ်ႁပ်ႉၵူၼ်းလႄႇတၢင်းလႄႈၽိင်ႈထုင်းပိုၼ်ႉတီႈ ပဵၼ်ပိူင်ဢၼ်တင်ႈမၼ်ႈယဝ်ႉ ၵူၺ်းၵႃႈယင်းၽၢတ်ႇၵၼ်ယူႇပွတ်းပွတ်း။ ၽိုၼ်လိၼ်လူင်မီးပႃး ၶဵတ်ႇလွႆႁိမဝၼ်ႇတႃႇလႄႈၵျိၼ်း၊ ၶူးလွႆၶျိၼ်းလႄႈရၶႅင်ႇယိုးမႃး၊ ၶဵတ်ႇလိၼ်ႁႅင်ႈမိူင်းၵၢင်၊ ၼႃႈလိၼ်ၽႄမႄႈၼမ်ႉဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ ဢိၼ်းလေးလႄႈဢိၼ်းတေႃႇၵျီႇ၊ တင်းၶဵတ်ႇတၼိၼ်းတယႃႇလႄႈၵုၼ်မေႇၵျိၵ်ႇ။ ၶဵတ်ႇၸိူဝ်းၼႆႉ မီးပႃႇမႆႉ၊ လွႆ၊ လိၼ်ႁႅင်ႈလႄႈလိၼ်ၸိုမ်းၸိုမ်း၊ ပႃႇၵႃႇၽႄးႁိမ်းသူပ်းမႄႈၼမ်ႉ၊ ၼမ်ႉၸိုမ်းၼႂ်းမိူင်း၊ ပၢင်ႇယႃႈ၊ တီႈယူႇသတ်းပႃႇၼမ်ႉငဝ်ႈၽင်ႇလႄႈပၢင်ႇလၢႆႇ၊ တင်းၵုၼ်ဢွၼ်ႇၶဝ်။ ၽွင်းၵၢၼ်ၽွင်းငမ်းၶူဝ်းတိုၼ်းသၽႃႇဝလႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလ้อม မိူင်းမၢၼ်ႈ၊ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈၽွင်းၵၢၼ်ပႃႇမႆႉလႄႈၽႅၼ်ၵၢၼ်ထိင်းသိမ်းသၽႃႇဝလႄႈသတ်းပႃႇ၊ ပဵၼ်ၵၢၼ်ၽွင်းၵူမ်ႈၵမ်သုၼ်ႇယႂ်ႇၶွင်ပိူင်ထိင်းသိမ်းတၢင်းၵၢၼ်။ ပၵ်းပိူင်ၵႅတ်ႇၶႄသၽႃႇဝလႄႈၶဵတ်ႇၵႅတ်ႇၶႄ ပီ 2018 ၼႆႉမီးၸၼ်ႉၶဵတ်ႇလၢႆပိူင် ၼင်ႇ ၶဵတ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းသၽႃႇဝ၊ သူၼ်မၢၵ်ႇ၊ သူၼ်မၢၵ်ႇၵႅတ်ႇၶႄပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ၶဵတ်ႇထိင်းသိမ်းသၽႃႇဝ၊ ၶဵတ်ႇၵႅတ်ႇၶႄသတ်းပႃႇ၊ ၶဵတ်ႇမီးၵႃႈၶၼ်ၽူဝ်ႇလူဝ်ႇၵျီႇသုင်လႄႈၶဵတ်ႇထိင်းသိမ်းလူၺ်ႈၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ။ ၽိုၼ်လိၵ်ႈၶေႃႈမုၼ်းငဝ်ႈတူဝ်ၶွင်ၽွင်းၵၢၼ်ပႃႇမႆႉၼိုင်ႈဢၼ် တႅမ်ႈဝႆႉဝႃႈမီးၶဵတ်ႇၵႅတ်ႇၶႄတင်ႈမၼ်ႈယဝ်ႉ 45 တီႈ၊ ၵုမ်းၵမ်ဢဝ်လိၼ်မွၵ်ႈ 5.85% ၶွင်မိူင်းမၢၼ်ႈ။ မၼ်းယင်းတႅမ်ႈဝႆႉပႃးဝႃႈ မီးသူၼ်မၢၵ်ႇၽိင်ႈထုင်းဢႃႇၸီႇယႅင်ႇ 8 တီႈ၊ တီႈ 2 တီႈၵွင်ႉၵၢၼ်ၶွင်ၸုမ်းပၢႆးပိူင်ၵူၼ်းလႄႈၽိင်ႈထုင်းၸၢတ်ႈၸိုင်ႈလုမ်ႈၾႃႉ (UNESCO) ၸိုဝ်ႈ Man and the Biosphere၊ လႄႈၶဵတ်ႇရမ်းသႃႇ 7 တီႈ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ၼွင်ၼမ်ႉၸိုမ်းဢၼ်ယွမ်းႁပ်ႉၸွမ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်းရမ်းသႃႇ၊ ၵုမ်းၵမ်ဢဝ်လိၼ်မွၵ်ႈ 278,913 ႁႅတ်ႇတႃႇ။ တူဝ်ယၢင်ႇၶဵတ်ႇမီး Hkakaborazi၊ Hponkanrazi၊ Alaungdaw Kathapa၊ Natmataung၊ Popa Mountain၊ Lampi၊ Meinmahla Kyun၊ Inle၊ Indawgyi၊ Moeyungyi၊ Chatthin လႄႈ Shwesettaw။ ငဝ်ႈၶေႃႈမုၼ်းၸိုင်ႈမိူင်းဢၼ်ၵဝ်ႇမႃးၼိုင်ႈဢၼ် တႅမ်ႈဝႆႉၸိူဝ်ႉမႆႉ 11,824 မဵဝ်း၊ သတ်းလဵင်ႉၼူမ်း 252 မဵဝ်းလႄႈၼူၵ်ႉ 1,056 မဵဝ်း။ တူဝ်ၼပ်ႉၸိူဝ်းၼႆႉပဵၼ်ၶေႃႈမုၼ်းၵဝ်ႇ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵၢၼ်ၼပ်ႉသၢင်ႈၸိုင်ႈမိူင်းယၢမ်းလဵဝ်။ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်လူဝ်ႇၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄၸွတ်ႇၸႅင်ႈ မီးပႃး သိူဝ်၊ ဆင်ဢေးသျႃး၊ banteng၊ သတ်းၵႂၢႆး Eld၊ လိၼ်ၶူဝ်းပၢၵ်ႇၵႂၢမ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ၊ လင်းပၢင်ႇဢေႇယႃႇဝတီႇ၊ ၸလိၼ်း၊ လိၼ်ၶူဝ်းပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ၼူၵ်ႉၼမ်ႉၶၢႆႉတီႈယူႇၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းလႄႈမွၵ်ႇဢွၶိတ။ ပိူင်ၶဵတ်ႇၵႅတ်ႇၶႄမီးၶိုၼ်ႈၸွမ်းၸၼ်ႉၶဵတ်ႇ၊ ပၵ်းပိူင်ဢၼ်ၸႂ်ႉလႆႈလႄႈပိူင်ၶွင်တီႈၼၼ်ႈ။ လမ်း၊ ၵုမ်ႇၵမ်သတ်းပႃႇ၊ ၵႃႉၶၢႆသတ်းပႃႇ၊ ဢဝ်ၶူဝ်းသၽႃႇဝဢွၵ်ႇ၊ ႁဵတ်းႁႂ်ႈတီႈယူႇသတ်းပႃႇလူႉလႄႈၵေႃႇသၢင်ႈဢမ်ႇမီးဝႂ်ၶႂၢင်ႉ ၸၢင်ႈထုၵ်ႇႁၢမ်ႈႁိုဝ်လူဝ်ႇဝႂ်ၶႂၢင်ႉ။ ၸိုဝ်ႈဝႃႈပဵၼ်ၶဵတ်ႇၵႅတ်ႇၶႄၼႆ ဢမ်ႇပၼ်ဝႂ်ၶႂၢင်ႉၵူႈလွင်ႈတႃႇတူတ်ႉၼမ်ႉ၊ ၵဵပ်းမႆႉႁႅင်ႈတႃႇၽိုၼ်း၊ ၵဵပ်းၶူဝ်းပႃႇမႆႉဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈမႆႉ ႁိုဝ်ၵေႃႇသၢင်ႈႁိူၼ်းၼႂ်းၶဵတ်ႇ။ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉပႃႇမႆႉ ၸၢင်ႈပဵၼ်ၸွမ်းပိူင်လိူၵ်ႈတတ်းမႆႉမိူင်းမၢၼ်ႈ၊ ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်ၸတ်းၵၢၼ်ပႃႇမႆႉလူၺ်ႈလိူၵ်ႈတတ်းမႆႉပဵၼ်ပွတ်းပွတ်း။ ၵၢၼ်ပႃႇမႆႉၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ ပၼ်ၸုမ်းၽူႈၸႂ်ႉပႃႇမႆႉ ဝႂ်ၶႂၢင်ႉတီႈၽွင်းၵၢၼ်ပႃႇမႆႉ တႃႇၸတ်းၵၢၼ်ၶူဝ်းပႃႇမႆႉဢၼ်ၸီႉၼႄဝႆႉ။ ဝႂ်ၶႂၢင်ႉၸၢင်ႈယိုၼ်းထိုင် 30 ပီ၊ ၼႂ်းၶေႃႈတူၵ်းလူင်းၼၼ်ႉၶဝ်ႈပႃးၽႅၼ်ၸတ်းၵၢၼ်လႄႈလွင်ႈၽႄၽွၼ်းလီပဵၼ်ထမ်း။ ၵၢၼ်ၸတ်းၵၢၼ်လႄႈၶဵတ်ႇဢၼ်ၽွင်းၵၢၼ်ပႃႇမႆႉၵုမ်းၵမ် ၸၢင်ႈဢမ်ႇသႂ်ႇၸႂ်တဵမ်ထူၼ်ႈၼႂ်းၶဵတ်ႇၸၢဝ်းၶိူဝ်းၵႆတၢင်း။ ၵၢၼ်လဵင်ႉၸႂ်ႉၸွမ်းသၽႃႇဝ မီးပႃးမႆႉ၊ ၶူဝ်းပႃႇမႆႉဢၼ်ဢမ်ႇၸႂ်ႈမႆႉ ၼင်ႇၶူဝ်းၵိၼ်၊ ယႃႈယႃလႄႈၶူဝ်းႁဵတ်းတႃႇယဵပ်ႉတႃႇသၢၼ်၊ မႆႉၽိုၼ်း၊ ၵၢၼ်တူတ်ႉၼမ်ႉၼႂ်းမိူင်းလႄႈပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ၵၢၼ်ၸႂ်ႉပႃႇၵႃႇၽႄးလႄႈႁႆႈၼႃးႁိမ်းၽင်ႇၶဵတ်ႇၵႅတ်ႇၶႄ။ လွင်ႈၵดดันမီးပႃးလမ်းလပ်ႉလႄႈၵႃႉၶၢႆသတ်းပႃႇတၢင်းၽိတ်း၊ ပႃႇမႆႉလူတ်းယွမ်း၊ တူတ်ႉၼမ်ႉၼမ်ပူၼ်ႉ၊ ၶဝ်ႈၵိၼ်တီႈ၊ ၾႆးမႆႈ၊ ပိၼ်ႇတီႈယူႇသတ်းပႃႇ၊ ၶုတ်းႁႄႈ၊ ၵဵပ်းၶူဝ်းသၽႃႇဝဢမ်ႇမႅၼ်ႈၶၢဝ်း၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းဢၼ်ၶဝ်ႈမႃးတင်းၼွၵ်ႈလႄႈလၢႆႈၾႃႉ။ ၵၢၼ်လႄႇတၢင်းၸၢင်ႈထႅမ်ၶီႈယႃႈ၊ ႁူၺ်ႈႁူမ်ႈတီႈႁိမ်းတီႈၽၼ်းၸိူဝ်ႉၽၼ်း ႁိုဝ်ၶဵတ်ႇငဝ်ႈ၊ ပၼ်ႁႃတီႈလိၼ်လႄႈၵႃႈၶၼ်၊ လႄႈပၼ်ႁႃၽိင်ႈထုင်း။ ပၼ်ႁႃၵူၼ်းတင်းသတ်းပႃႇ ယင်းတုမ်ႉတိူဝ်ႉၵူၼ်းယူႇႁိမ်းပႃႇမႆႉလႄႈၶဵတ်ႇၵႅတ်ႇၶႄ။ ၵၢၼ်ႁဵတ်းလႆႈမီးပႃးၶီႇလွႆ၊ တူၺ်းၼူၵ်ႉ၊ တူၺ်းမွၵ်ႇဢွၶိတလႄႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသၽႃႇဝ၊ ႁွတ်ႈၼမ်ႉလူၺ်ႈႁိူဝ်းၵႃႇၼူး၊ ၶီႇႁိူဝ်းၸၢၵ်ႈ၊ ၶီႇလူတ်ႉထိပ်ႈ၊ ၶဝ်ႈထမ်ႈ၊ ၸွမ်ၼမ်ႉၼႃႈပၢင်ႇလၢႆႇ၊ ၼမ်ႉလုၵ်ႈလႄႈတူၺ်းလိၼ်ၶူဝ်းပၢင်ႇလၢႆႇႁိုဝ်ၸလိၼ်။ ၵၢၼ်လႄႇတၢင်းလူၺ်ႈၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ (CBT) ၽႄၵၢၼ်ႁပ်ႉၵူၼ်းလႄႇတၢင်းတင်းၵၢၼ်မီးသုၼ်ႇႁူမ်ႈၶွင်ၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၸၢင်ႈမီးႁွင်ႈလိုဝ်ႈၼႂ်းဝၢၼ်ႈလႄႈၽူႈၼႄတၢင်းပိုၼ်ႉတီႈ၊ ဢိၵ်ႇတင်းႁိမ်းဢိၼ်းတေႃႇၵျီႇ။ ၽွင်းၵၢၼ်ႁူင်းႁႅမ်းလႄႈၵၢၼ်လႄႇတၢင်းတႅမ်ႈဝႆႉသူၼ်မၢၵ်ႇလႄႇတၢင်းသၽႃႇဝလၢႆတီႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈၶဝ်ႈထိုင်လႆႈၵမ်းလဵဝ်။ ၸုမ်းၽွင်းၵၢၼ်ပႃႇမႆႉႁိုဝ်ၽူႈထိင်းၶဵတ်ႇ၊ ၽူႈၵုမ်းၵမ်ပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၽူႈပၼ်ၵၢၼ်ႁိုဝ်ၽူႈၼႄတၢင်း ၸၢင်ႈပၼ်ဝႂ်ၶႂၢင်ႉၸွမ်းၶဵတ်ႇၼၼ်ႉ။ မိူင်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇမီးၵႃႈၶဝ်ႈႁိုဝ်ၵႃႈဝႂ်ၶႂၢင်ႉၵူႈတီႈၸိုင်ႈမိူင်း ဢၼ်ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၼ่าယုမ်ႇယမ်၊ လႄႈလူဝ်ႇထၢမ်ၵႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်းယၢမ်းလဵဝ်၊ ပိူင်ပိုတ်ႇ၊ လွင်ႈၽဵၼ်းၽႅၼ်၊ လွင်ႈလွတ်ႈၽေးလႄႈၵၢၼ်ပိၵ်ႉၶဵတ်ႇၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း တီႈပိုၼ်ႉတီႈ။ တီႈလိၼ်လႄႈတီႈလွႆတင်းၼမ် မၢင်တီႈၸၢင်ႈသၢင်ႇထုၵ်ႇလီၵႂႃႇၸွမ်းၶၢဝ်းႁႅင်ႈ တႄႇလိူၼ်ၼူဝ်ႇဝႅမ်ႇပႃႇ တေႃႇလိူၼ်ၾေႇၿရႃႇဝႃႇရီႇ။ ၶဵတ်ႇၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇလႄႈၼႃႈလိၼ်ၽႄၶိုၼ်ႈၸွမ်းမႆႈမွၼ်းလႄႈၶၢဝ်းမုၼ်းတႄႉတႄႉ။ ၽွင်းၵၢၼ်မႂ်းလႄႈၼမ်ႉၵႃႇသၢတ်ႉ ပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၶေႃႈသတိလွင်ႈၾႃႉလႄႈၼမ်ႉ တႃႇၽေးၼင်ႇၽူၼ်မႆႈမွၼ်းႁႅင်း၊ ၼမ်ႉထူမ်ႈဝႆး၊ ၼမ်ႉထူမ်ႈၸွမ်းမႄႈၼမ်ႉလႄႈၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ၊ လိၼ်ၵူၼ်ႇ၊ ၶျႃႇၵုၼ်၊ ၽူၼ်ၽင်ႇႁႅင်း၊ ပၢင်ႇလၢႆႇႁၢဝ်ႉ၊ ၶၢဝ်းႁႅင်ႈလႄႈၾႆးပႃႇမႆႉ။ ၶေႃႈမုၼ်းၽွင်းၵၢၼ်ပႃႇမႆႉ၊ ႁူင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်းပႃႇမႆႉ၊ ႁူင်းႁဵၼ်းသတ်းပႃႇၽိင်ႈထုင်း Chatthin၊ ၶေႃႈမုၼ်းၽွင်းၵၢၼ်ႁူင်းႁႅမ်းလႄႈၵၢၼ်လႄႇတၢင်း၊ မႁႃႇဝိทยาลัย၊ ၸုမ်းထိင်းသိမ်းသၽႃႇဝလႄႈၸုမ်းၵူၼ်းပိုၼ်ႉတီႈၸွမ်းၶဵတ်ႇ ပၼ်ၶေႃႈႁူႉတၢင်းထႅမ်။ ၽႅၼ်ၸိုင်ႈမိူင်းတစ်ဢၼ်တႅမ်ႈၽႅၼ်ပၼ်ဝႂ်ၶႂၢင်ႉၽူႈၼႄတၢင်းလႄႈပိူင်ၵူၼ်းလႄႇတၢင်းတင်းသတ်းပႃႇ၊ ၵူၺ်းၵႃႈဢမ်ႇယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈႁဵတ်းၸွမ်းတီႈၵူႈတီႈ။ မိူင်းမၢၼ်ႈယင်းဢမ်ႇမီးၸုမ်းၵူႈမိူင်းတစ်ဢၼ်တႃႇၵူၼ်းလႄႇတၢင်း၊ တီႈႁပ်ႉတၢင်းတၢင်းၶၢင်း၊ ႁိုဝ်ၵႃႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၶွင်ၵူႈၶဵတ်ႇသၽႃႇဝ။