သၽႃႇဝႃႇလွမ်ႉႁွပ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ

မိူင်းမၢၼ်ႈပဵၼ်မိူင်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼမ်၊ ၼႂ်း 2023 ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 69% ယူႇဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ။ ဝဵင်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇလႄႈ တီႈယူႇႁိမ်းဝဵင်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၽၵ်းလႄႈ ၵၢၼ်ၽၢႆၼမ်ႉ၊ ၵဵပ်းယုၵ်းယၢၵ်း၊ ၼမ်ႉၸႂ်ႉ မီးၽႅၼ်ႉႁႅင်း။ Yangon ၼႄပၼ်လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ပႅၵ်ႇၵၼ်: လွင်ႈထတ်းပၢၼ်ၵဝ်ႇထူပ်းႁၼ်ၼမ်ႉပိုက်ၸူးမွၵ်ႈ 33% ၶွင်ၵူၼ်း၊ သမ်ႉတီႈယူႇဢမ်ႇပဵၼ်ပိူင်မၵ်းမၼ်ႈ ၵမ်ႈၼမ်ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၸွႆႈဝဵင်း။ ဢမ်ႇၸၢင်ႈဢဝ်ၶေႃႈမုၼ်း Yangon၊ Mandalay၊ Nay Pyi Taw၊ ဝဵင်းပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇၼၼ် ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈ ပဵၼ်တူဝ်ယၢင်ႇတူဝ်ႈမိူင်း။ ၵၢၼ်ၼမ်ႉ၊ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႃႈလႄႈ ၵၢၼ်သၢတ်ႇ (WASH) ၸတ်းပၼ်လူၺ်ႈ City Development Committees၊ ministry၊ ၸုမ်းဝၢၼ်ႈလႄႈ ၽူႈၸွႆႈၵူၼ်းမိူင်း/ၽတ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။ ၵူၼ်းမွၵ်ႈ 8.9 လၢၼ်ႉ လူဝ်ႇၵၢၼ် WASH လမ်ႇလွင်ႈ၊ ၼမ်လိူဝ် 40% ၼႃႈႁိူၼ်းဢမ်ႇမီးၼမ်ႉၵိၼ်ဢၼ်ၵုမ်းထိင်းလွတ်ႈၽေး၊ ၸမ် 40% ဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႃႈဢၼ်လွတ်ႈၽေး၊ ၸမ်ၼိုင်ႈပုၼ်ႈဢမ်ႇမီးၶိူင်ႈမိုဝ်းလၢင်ႉတူဝ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်။ ၶၢဝ်းႁႅင်ႈၼမ်ႉတီႈၵိၼ်ၸၢင်ႈႁႅင်ႈ၊ ၶၢဝ်းမွၼ်းၼမ်ႉထူမ်ႈၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈၼမ်ႉပူၼ်ႉမႅင်း။ ၼမ်ႉၼွင်၊ ၼမ်ႉၶုမ်၊ ႁွင်ႈၼမ်ႉ လႄႈ ၽူႈၶၢႆၼမ်ႉပုဂ်ႂႈ ပဵၼ်တၢင်းလိူၵ်ႈၵႆႉႁၼ်။ ၶိူင်ႈၸတ်းၼမ်ႉၵဝ်ႈ၊ ၼမ်ႉယႃႈသၢတ်ႇ၊ ထၢင်ၵဵပ်းၼမ်ႉ၊ ၶိူင်ႈလႅတ်ႇ လႄႈ ႁွင်ႈၵႅတ်ႇၶႃႈႁိူၼ်း/ၸုမ်းၵူၼ်း ၸွႆႈၶဝ်ႈထိုင်ယၢမ်းၽေး၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈမီး၊ ၵႃႈၶၢႆႇ လႄႈ ၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈပိုၼ်ႉတီႈပႅၵ်ႇၵၼ်၊ ၸၢင်ႈမီးၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈတင်းပၢင်တိုၵ်း၊ ယ้ายတီႈ၊ သဵၼ်ႈတၢင်းလႄႈ ၶဝ်ႈထိုင်ၽူႈၸွႆႈ။ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်ၾႆးၾႃႉ မီးၶေႃႈမၢႆ 76.8% ၶွင်ၵူၼ်းၼႂ်း 2023၊ သမ်ႉ World Bank ၼႂ်းႁၢႆးငၢၼ်း 2025 ၼႄဝႃႈ ၼမ်လိူဝ် 4 လၢၼ်ႉၼႃႈႁိူၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်။ ၾႆးၶၢတ်ႇမီးၼႂ်း Yangon၊ Mandalay လႄႈ Nay Pyi Taw။ ပိုက်ၾႆးလူႉ ဢမ်ႇၼၼ် ဢမ်ႇထိင်းလီ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵူၼ်းၸႂ်ႉၶိူင်ႈလႅတ်ႇၽႄ၊ mini-grid လႄႈ မၢၵ်ႇၸၢၵ်ႈ။ ၵၢၼ်ၵဵပ်းယုၵ်းယၢၵ်းၼႂ်းဝဵင်းၵမ်ႈၽွင်ႈ၊ ၵၢၼ်ပႅတ်ႈပွင်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် ၵွင်ယုၵ်းယၢၵ်းဢမ်ႇမီးၵၢၼ်ၵုမ်းၵူတ်ႇ ၸၢင်ႈႁဵတ်းႁႂ်ႈႁွင်ႈၼမ်ႉလႄႈ လိၼ်ႁိမ်းႁွမ်းပူၼ်ႉမႅင်း။ ၵႃႈဝဵင်း၊ ၼမ်ႉ၊ ယုၵ်းယၢၵ်းလႄႈ ၶဝ်ႈပန်း ၸတ်းတႄႇပိုၼ်ႉတီႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈတารางတူဝ်ႈမိူင်း။ Environmental Conservation Department ၼႂ်း Ministry of Natural Resources and Environmental Conservation မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းပၢႆးသၽႃႇဝႃႇ၊ ၵူတ်ႇထတ်းလႄႈ ထတ်းၶူင်းၵၢၼ်။ Environmental Impact Assessment (EIA) ထတ်းတူၺ်းၽွၼ်းတုမ်ႉတေႃႇဢၼ်ၸၢင်ႈမီးၶွင်ၶူင်းၵၢၼ်ယႂ်ႇ၊ Initial Environmental Examination (IEE) ၸႂ်ႉၼႂ်းၶူင်းၵၢၼ်ဢၼ်လူဝ်ႇၵူတ်ႇထတ်းၵႅပ်ႈလိူဝ်။ Environmental Compliance Certificate (ECC) မၢႆဝႆႉၶေႃႈၶႂၢင်းပၢႆးသၽႃႇဝႃႇတႃႇၶူင်းၵၢၼ်။ ၽူႈႁဵတ်းၶူင်းၵၢၼ်ၸၢႆႇၵႃႈသၢႆ။ EIA/IEE ၸၢင်ႈထတ်းသဵင်၊ တုမ်ႉ၊ မူၼ်ႉမႄးမူၼ်ႈ၊ လႄႈ ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်း။ လွင်ႈဢုပ်ႇဢူဝ်းၸၢင်ႈမီးၵူၼ်းလႆႈၽွၼ်းတုမ်ႉတေႃႇၶူင်းၵၢၼ်၊ ၽူႈမီးပုၼ်ႈၽွၼ်း၊ ၸုမ်းပိုၼ်ႉတီႈလႄႈ တူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ၼႂ်းၸၢတ်ႈမိူင်း၊ Region၊ State၊ Nay Pyi Taw Union Territory လႄႈ ပိုၼ်ႉတီႈ။ ၶေႃႈထတ်းထွင်လူဝ်ႇၸွႆႈမႄးပႅၼ်ႈ၊ မူၼ်ႉမႄးၽွၼ်းတုမ်ႉ လႄႈ ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်း၊ Department ၼႄၶေႃႈတႅပ်းသဵၼ်ႈသုတ်း။ ၶၢဝ်းမုင်ႈမွင်းတႅပ်းသဵၼ်ႈ 90 ဝၼ်းတင်ႈတႄႇတၢင်ႇ၊ ၸၢင်ႈယืတ်ႇယၢဝ်း။ သဵင်ၸၢင်ႈႁဵတ်းၽိတ်းပၵ်းမၢႆၸွမ်း Environmental Conservation Law။ ၶေႃႈၸႂ်ႉၵၢၼ်ၶူင်းၵၢၼ် ၵမ်ႈၼမ်ၵႂႃႇတီႈၽူႈႁဵတ်းၶူင်းၵၢၼ်လႄႈ ပိူင်ထတ်းပၢႆးသၽႃႇဝႃႇ၊ သမ်ႉလွင်ႈတေႃႇၵၼ်ၵူႈဝၼ်း ဢမ်ႇမီးၽူႈၸတ်းပိူင်လဵဝ်။ မိူင်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇမီးပိူင်ၸႂ်ႉၵၢၼ်/ၵူတ်ႇထတ်းသဵင်ဝဵင်းတူဝ်ႈမိူင်း ဢၼ်ၵူၼ်းယူႇၸၢင်ႈၸႂ်ႉ။ လေႃးမႅင်းလူမ်းပဵၼ်မႃးတီႈႁုင်ၽိုၼ်း၊ ၵႃး၊ ႁူင်းၸၢၵ်ႈ၊ ၽႆးယုၵ်းယၢၵ်းလႄႈ မူၼ်းၶၢဝ်း။ ၶေႃႈၵိတ်ႇတၢမ်ႇ WHO တႃႇ PM2.5 ၵၢင်ပီဝဵင်း ပၼ် 26.79 မိုက်ၵရမ်/မီတာၽူၵ်း ၼႂ်း 2019၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၶိူင်ႈၵူတ်ႇထတ်းမီးဢေႇ။ ႁၢႆးငၢၼ်းၵူတ်ႇထတ်းပၢႆးသၽႃႇဝႃႇ Yangon ၵမ်ႈၽွင်ႈထတ်း PM2.5၊ PM10၊ sulfur dioxide၊ nitrogen dioxide၊ ozone လႄႈ carbon monoxide တီႈပိုၼ်ႉတီႈလိူၵ်ႈ၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈႁူင်းၵူတ်ႇထတ်းတူဝ်ႈမိူင်း။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၵၢၼ်ၵူတ်ႇထတ်းပိုၼ်ႉတီႈလႄႈ ၶေႃႈၼႄတၢင်းပၢႆးယူႇ လမ်ႇလွင်ႈလိူဝ်ၼႂ်းဝဵင်း၊ ၶၢဝ်းႁႅင်ႈ၊ လႄႈ ႁိူၼ်းၸႂ်ႉၽိုၼ်းတႅၼ်း။ City Development Committees မီးပုၼ်ႈၽွၼ်းပၢင်ႇႁၢင်ႈ၊ သူၼ်၊ ပၢင်လဵၼ်ႈ၊ လႄႈ တီႈလိုဝ်ႈ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်၊ ထိင်းသိမ်းလႄႈ ၵႃႈၸႂ်ႉၸၢႆႇၶိုၼ်ႈၸွမ်းဝဵင်းလႄႈတီႈၼၼ်ႉ။ မိူင်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇမီးပိူင်တူဝ်ႈမိူင်းမၵ်းၼမ်ႉၼႃႈပိုၼ်ႉတီႈသူၼ်ၵူၼ်းမိူင်း ဢမ်ႇၼၼ် လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်။ ပိုၼ်ႉတီႈဝၢင်ႈၵုမ်းၸုမ်းၵူၼ်း၊ ဝၢင်းၵျွင်း လႄႈ သၽႃႇဝႃႇၶဵဝ်ပိုၼ်ႉတီႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်တၢင်းလိူၵ်ႈ။ ၽွၼ်းလီၵူႈဝၼ်းမီးႁူမ်ႈ၊ လဵၼ်ႈ၊ လႄႈ ၸွႆႈၼမ်ႉထူမ်ႈမၢင်ၽွင်ႈ; သၽႃႇဝႃႇထိင်းသိမ်းလႄႈ ထိူၼ်ႇ မီးတီႈႁူဝ်ၶေႃႈ Nature ၽႄၵၼ်။ လွင်ႈလွတ်ႈၽေးၶိုၼ်ႈၸွမ်းတီႈတင်ႈလႄႈ လွင်ႈလွတ်ႈၽေးၵၢၼ်မိူင်းယၢမ်းလဵဝ်။ ၽေးပိုၼ်ႉတီႈမီး ၽႂ်ႇလိၼ်၊ ၼမ်ႉထူမ်ႈ၊ မုၼ်းလူမ်း၊ လိၼ်ၵူၼ်ႇ၊ ႁွၼ်ႈမႆႈ၊ ႁိူၼ်းလႄႈ ၾႆးၾႃႉဢမ်ႇလွတ်ႈၽေး၊ ၾႆးမႆႈ၊ ၼမ်ႉပူၼ်ႉမႅင်း၊ လႄႈ ၶိူင်ႈပေါက်တႅၵ်ႇ။ ၽႂ်ႇလိၼ် 28 March 2025 ၽွၼ်းတုမ်ႉတေႃႇၵူၼ်းၼမ်လိူဝ် 17 လၢၼ်ႉ၊ ၽွၼ်းတုမ်ႉတေႃႇႁႅင်းမွၵ်ႈ 9 လၢၼ်ႉ၊ ၽွၼ်းလူႉပိုင်ႈၵၢၼ်တႅပ်းမၵ်း 10.97 billion USD၊ မွၵ်ႈ 14% GDP။ ၼႂ်း 2025 ၶေႃႈမၢႆၽေးၶိူင်ႈပေါက်တႅၵ်ႇ 510 ၵမ်း၊ မီးၵူၼ်းမိူင်းၶိုၼ်ႈၽွၼ်း 745၊ ၼႂ်းၼၼ် 155 လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ; Shan State မီး 182 ၵမ်း လႄႈ 245 ၵူၼ်းၶိုၼ်ႈၽွၼ်း။ Department of Meteorology and Hydrology ၸွႆႈသังၵိတ်ႈၾႃႉလႄႈ ၽေး၊ Department of Disaster Management ၸွႆႈႁၢင်ႈႁႅၼ်း၊ တုမ်ႉတွပ်ႇ လႄႈ မႄးၶိုၼ်း။ ၵၢၼ်ၵႅတ်ႇၶႄတႄႉၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈၸွမ်းၶေႃႈသတိၸုမ်းၵူၼ်း၊ ဢွၵ်ႇၽေး၊ ၵၢၼ်ႁဵၼ်းၽေးၶိူင်ႈပေါက်တႅၵ်ႇ၊ ၽူႈၸွႆႈပၼ်တီႈယူႇလႄႈ WASH။ ၶေႃႈမုၼ်းဢၼ်မီး ဢမ်ႇယိုၼ်ယၼ်ဝႃႈမီးၵၢၼ်ၵွၼ်ႈမႅၼ်းၶိူင်ႈပေါက်တႅၵ်ႇတူဝ်ႈမိူင်း။ ၵၢၼ်ၶဝ်ႈဝဵင်း၊ တီႈယူႇႁိမ်းဝဵင်း၊ ယ้ายတီႈ၊ ပၢင်တိုၵ်း၊ ၾႆးၾႃႉလႄႈ ၼမ်ႉၶၢတ်ႇ၊ ၽေးၾႃႉလႅၵ်ႈလၢႆႈ လႄႈ မႄးၶိုၼ်းၽေး တႄႉမႄးပုံၶၢဝ်းယၢမ်းၵူႈဝၼ်း။ UNHCR ႁၢႆးငၢၼ်း ၵူၼ်းယ้ายတီႈၼႂ်းမိူင်းမွၵ်ႈ 3.7 လၢၼ်ႉ ၼႂ်း 2026။ ၵၢၼ်မႄးၶိုၼ်းၽႂ်ႇလိၼ် ၵွင်ႉၵၼ်တင်းသဵၼ်ႈတၢင်းၵၢင်မိူင်း၊ ၵၢၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈလႄႈ ၵၢၼ်ၸုမ်းၵူၼ်းၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်း၊ ၼမ်ႉ၊ ၵႅတ်ႇၶႃႈ၊ ၵဵပ်းႁွပ်ႈလႄႈ ၶူင်းသၢင်ႈၵူၼ်းမိူင်း မီးၶေႃႈမၵ်းမၼ်ႈငိုၼ်း၊ လွင်ႈလွတ်ႈၽေးလႄႈ ၶဝ်ႈထိုင်။ ဢမ်ႇမီး website ၵၢၼ်ၵုမ်းသၽႃႇဝႃႇတူဝ်ႈမိူင်း ဢၼ်ၵူၼ်းယူႇၸႂ်ႉလႆႈ ဢမ်ႇၼၼ် ပိူင်ၵုင်ႇၵၢၼ်ဝၢၼ်ႈမိူင်းတူဝ်ႈမိူင်းပိူင်လဵဝ်။ ၵွပ်ႈၼၼ် လွင်ႈၶဝ်ႈထိုင်တႄႉၶိုၼ်ႈၸွမ်းၽူႈၸတ်းဝဵင်း/township၊ ၽူႈပၼ်ၵၢၼ်ပိုၼ်ႉတီႈ၊ ၸုမ်းၵူၼ်း၊ လႄႈ ၽူႈၸွႆႈၽတ်းၶၢဝ်းယၢမ်းမိူဝ်ႈလူဝ်ႇ။