नेपालमा व्यवसाय

नेपालमा सामान्य व्यापार दर्ता गर्ने निकायको रूपमा काम गर्ने एउटै राष्ट्रिय व्यवसाय दर्ता कार्यालय छैन। कम्पनी दर्ता, उद्योग दर्ता, स्थानीय व्यवसाय दर्ता, कर दर्ता र क्षेत्रगत इजाजत फरक निकायले गर्ने भएकाले व्यवसायलाई धेरै दर्ता र स्वीकृति आवश्यक पर्न सक्छ। कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालय (OCR) ले कम्पनीहरू हेर्छ। उद्योग विभाग (DOI) ले उद्योग, विदेशी लगानी, प्रविधि हस्तान्तरण र सम्बन्धित सेवाहरू हेर्छ। प्रादेशिक कानुनअनुसार प्रदेश र स्थानीय तहले धेरै सूक्ष्म, घरेलु र साना उद्योग हेर्छन्, जबकि नगरपालिका, गाउँपालिका र वडाले स्थानीय व्यवसाय दर्ता, नवीकरण, व्यवसाय कर र बजार अनुगमन गर्छन्। आन्तरिक राजस्व विभाग (IRD) ले स्थायी लेखा नम्बर, सामान्यतया PAN भनिने, जारी गर्छ र आयकर, VAT तथा अन्तःशुल्क प्रशासन गर्छ। क्षेत्रगत नियामकले थप अनुमति माग्न सक्छ। सामान्य कानुनी स्वरूपमा निजी लिमिटेड कम्पनी, सार्वजनिक लिमिटेड कम्पनी, नाफा वितरण नगर्ने कम्पनी, एकल स्वामित्व, साझेदारी र केही अवस्थामा सहकारीको स्वामित्वमा रहेको उद्योग पर्छन्। निजी लिमिटेड कम्पनीमा १ देखि १०१ सम्म शेयरधनी हुन सक्छन् र यो छुट्टै कानुनी व्यक्ति हो; दायित्व सामान्यतया कम्पनीसम्म सीमित हुन्छ। सार्वजनिक लिमिटेड कम्पनीका लागि कम्तीमा सात संस्थापक र कम्तीमा NPR 10,000,000 चुक्ता पुँजी चाहिन्छ। नाफा वितरण नगर्ने कम्पनीका लागि कम्तीमा पाँच संस्थापक चाहिन्छ। एकल स्वामित्व वा साझेदारीमा व्यवसाय मालिक वा साझेदारसँग दायित्व र कर संरचनासहित नजिकबाट जोडिएको हुन्छ। सामान्य स्थापना प्रक्रिया व्यवसायको ढाँचा, क्षेत्र, स्थान र स्वामित्व तय गरेर सुरु हुन्छ। त्यसपछि संस्थापकले कानुनी स्वरूप छान्छन्; कम्पनी भए OCR र CAMIS मार्फत कम्पनी दर्ता गर्छन्, अन्य संरचना भए फर्म वा उद्योग दर्ता प्रक्रियыг पालना गर्छन्। उद्योग दर्ता DOI, प्रादेशिक निकाय वा स्थानीय निकायमार्फत आवश्यक हुन सक्छ। त्यसपछि व्यवसायले स्थानीय दर्ता र स्थानीय कर वा नवीकरणका सर्त पूरा गर्छ, IRD करदाता पोर्टलबाट PAN लिन्छ र कानुनले मागेमा वा अनुमति दिएमा VAT मा दर्ता गर्छ। प्रभावित वस्तुका लागि अन्तःशुल्क दर्ता लागू हुन्छ। गतिविधि र त्यसका प्रभावका आधारमा वातावरणीय स्वीकृति, प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण (IEE) वा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA) पनि आवश्यक हुन सक्छ। विशेष क्षेत्रको इजाजत आवश्यक नभएसम्म निजी लिमिटेड कम्पनीले सामान्यतया दर्ता प्रमाणपत्र पाएपछि व्यवसाय सुरु गर्न सक्छ। सार्वजनिक लिमिटेड कम्पनीले कारोबार गर्नु अघि सम्बन्धित कारोबार स्वीकृति लिनुपर्छ। दर्ता वा इजाजतबिना गतिविधि सञ्चालन गर्दा दण्ड, कर तथा दायित्वसम्बन्धी समस्या र बजार पहुँचमा प्रतिबन्ध आउन सक्छ। उद्योग वर्गीकरणमा स्थिर पुँजी, रोजगारी, कारोबार, प्रविधि र गतिविधिका निश्चित मापदण्ड प्रयोग हुन्छन्। सूक्ष्म उद्योगको स्थिर पुँजी जग्गा र भवनबाहेक बढीमा NPR 2,000,000, उद्यमीसहित बढीमा नौ कामदार, वार्षिक कारोबार NPR 10,000,000 भन्दा कम र ऊर्जा उपयोग बढीमा 20 किलोवाट हुन्छ। उद्यमीले उद्योग सञ्चालन र व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। घरेलु उद्योग परम्परागत सीप वा प्रविधि, श्रम, स्थानीय स्रोतसाधन वा संस्कृतिसँग सम्बन्धित हुन्छ; यसले बढीमा 50 किलोवाट ऊर्जा प्रयोग गर्न सक्छ वा सम्बन्धित अनुसूचीमा पर्न सक्छ। सूक्ष्म र घरेलु वर्गबाहेक साना उद्योगको स्थिर पुँजी बढीमा NPR 150,000,000 हुन्छ। मझौला उद्योगको पुँजी NPR 150,000,000 भन्दा बढी र NPR 500,000,000 सम्म हुन्छ, जबकि ठूला उद्योगको पुँजी NPR 500,000,000 भन्दा बढी हुन्छ। वर्गमा ऊर्जा, उत्पादन, कृषि तथा वन, खानी, पूर्वाधार, पर्यटन, सूचना तथा सञ्चार प्रविधि र सूचना प्रसारण तथा सेवा पर्छन्। कागजातहरू छानिएको स्वरूप र गतिविधिअनुसार फरक हुन्छन्। OCR ले सामान्यतया निवेदन, प्रबन्धपत्र र नियमावली तथा नागरिकता प्रमाणपत्रका प्रतिलिपि माग्छ। विदेशी संस्थापकलाई स्वीकृति वा इजाजत, राहदानी र कम्पनीका कागजात, साथै DOI स्वीकृति वा संयुक्त लगानीका कागजात आवश्यक पर्न सक्छन्। DOI उद्योग दर्ताका लागि सामान्यतया तोकिएको फाराम A, परियोजना प्रतिवेदन, कम्पनी दर्ता प्रमाणपत्र, प्रबन्धपत्र र नियमावली, नागरिकता वा राहदानीका कागजात र कुनै क्षेत्रगत इजाजत आवश्यक पर्छ। IEE वा EIA पनि चाहिन सक्छ। प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी (FDI) का लागि सामान्यतया लगानीअघि DOI वा FITTA स्वीकृति, IMIS मा दर्ता, परियोजना प्रस्ताव, लागू भएमा संयुक्त लगानी सम्झौता, राहदानी वा कम्पनी परिचय र बैंकको वित्तीय विश्वसनीयता प्रमाणपत्र आवश्यक हुन्छ। FDI स्वीकृतिपछि सामान्यतया 35 दिनभित्र उद्योग दर्ता पूरा गर्नुपर्छ; ढिला भए म्याद थप चाहिन्छ। दर्ता शुल्क स्वरूप र अधिकृत वा स्थिर पुँजीअनुसार फरक हुन्छ। OCR का निजी कम्पनी शुल्क अधिकृत पुँजी NPR 100,000 सम्म हुँदा NPR 1,000 देखि NPR 2,500,001 देखि NPR 10,000,000 सम्मको पुँजीमा NPR 16,000 सम्म हुन्छ; त्यसपछि क्रमिक दर लागू हुन्छ। NPR 10,000,000 सम्म पुँजी भएको सार्वजनिक कम्पनीले NPR 40,000 तिर्छ। DOI मा एकल स्वामित्व दर्ता सामान्यतया NPR 1,000 देखि NPR 50,000 र नवीकरण शुल्क NPR 600 देखि NPR 15,000 सम्म हुन्छ। साझेदारी दर्ता सामान्यतया NPR 600 देखि NPR 15,000 र नवीकरण शुल्क NPR 100 देखि NPR 300 सम्म हुन्छ। औद्योगिक व्यवसाय ऐनअन्तर्गत सूक्ष्म उद्योग दर्ता शुल्क छुटमा पर्छ। स्थानीय व्यवसाय कर, अनुमति र नवीकरण नगरपालिका, गतिविधि र स्थानअनुसार फरक हुन्छ, त्यसैले एउटै राष्ट्रिय रकम छैन। कर दर र छुट सम्बन्धित आर्थिक ऐन र IRD नियमअनुसार हुन्छन्; सम्बन्धित वर्षका लागि जाँच गर्नुपर्छ। कम्पनीले दोहोरो लेखा प्रणाली प्रयोग गरी नेपाली वा अंग्रेजीमा लेखा राख्नुपर्छ, वास्तविक वित्तीय अवस्था देखाउनुपर्छ र लागू लेखा मापदण्ड पालना गर्नुपर्छ। दर्ता भएको लेखापरीक्षकबाट वार्षिक लेखापरीक्षण गराउनुपर्छ। निजी कम्पनीले सामान्यतया आर्थिक वर्ष सकिएको छ महिनाभित्र लेखापरीक्षण भएका वार्षिक वित्तीय विवरण OCR मा बुझाउँछ। सार्वजनिक कम्पनीले सामान्यतया साधारणसभापछि 30 दिनभित्र वार्षिक कागजात बुझाउँछ। शेयरधनी र ऋणपत्रका अभिलेख, वार्षिक विवरण, सञ्चालक तथा लेखापरीक्षकका प्रतिवेदन र कानुनी परिवर्तनहरू राख्नुपर्छ र लागू समयसीमाभित्र CAMIS मार्फत बुझाउनुपर्छ। PAN अन्तर्गत आयकर विवरण सामान्यतया आय वर्ष सकिएको तीन महिनाभित्र बुझाउनुपर्छ। VAT र अन्तःशुल्क विवरण तथा भुक्तानी लागू IRD व्यवस्थाअनुसार हुन्छन्। उद्योगले DOI वा सम्बन्धित उद्योग रजिस्ट्रारलाई वार्षिक प्रगति प्रतिवेदन बुझाउनुपर्छ र स्थानीय नवीकरण स्थानीय नियमअनुसार गर्नुपर्छ। वृद्धिका उपायमा कर वा भन्सार प्रोत्साहन, सहुलियत, अनुसन्धान तथा विकास कटौती र उत्पादकत्व वा औद्योगिक सम्पत्तिसम्बन्धी खर्च समावेश हुन सक्छन्; योग्यता हालको कानुन र गतिविधिमा निर्भर हुन्छ। महिलाको स्वामित्वमा रहेको एकल उद्योग वा फर्मले औद्योगिक व्यवसाय ऐनअनुसार थप सुविधा पाउन सक्छ। स्टार्टअप उद्यम कर्जा लागू DOI आह्वानअन्तर्गत योग्य साझेदारी वा कम्पनीका लागि मात्र उपलब्ध हुन्छ; PAN वा वडा दर्ता भएकै कारण उपलब्ध हुँदैन। उद्धृत DOI FAQ अनुसार एक शेयरधनी भएको कम्पनी यसमा समावेश हुँदैन। कर्जा परियोजनामा आधारित हुन्छ, अधिकतम 3% ब्याजमा बढीमा सात वर्षसम्म हुन सक्छ र बजेट तथा हालको आह्वानका सर्तमा निर्भर हुन्छ। बैंकिङ सेवा र कर्जा उत्पादनका सर्त व्यवसाय दर्ताभन्दा अलग हुन्। शेयर हस्तान्तरण, लाभकारी स्वामी वा शेयरधनीको अद्यावधिक, पुँजी वृद्धि वा कमी, नाम वा व्यावसायिक उद्देश्य परिवर्तन, कम्पनीको प्रकार परिवर्तन, गाभ्ने काम र दर्ता खारेजीजस्ता परिवर्तन OCR र CAMIS मार्फत गरिन्छ। गाभ्ने सम्बन्धी निवेदन सामान्यतया निर्णय भएको 30 दिनभित्र बुझाउनुपर्छ। शेयर हस्तान्तरणमा DOI, नेपाल राष्ट्र बैंक वा क्षेत्रगत नियामकको स्वीकृति पनि आवश्यक हुन सक्छ। FDI शेयर खरिदमा लागू DOI प्रक्रिया चाहिन्छ र हालको शेयरधनी सूची, लेखापरीक्षित खाता तथा कर चुक्ता कागजात मागिन सक्छन्। DOI मार्गदर्शनमा सामान्यतया FDI को न्यूनतम रकम NPR 20,000,000 उल्लेख छ, तर क्षेत्रगत अपवाद र छुट हालै जाँच्नुपर्छ। व्यवसाय बन्द गर्न गतिविधि रोक्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उद्योग निलम्बन वा बन्द भएको 30 दिनभित्र सामान्यतया रजिस्ट्रारलाई जानकारी दिनुपर्छ, त्यसपछि दर्ता खारेज र कर तथा अन्य सरकारी दायित्व फर्छ्योट गर्नुपर्छ। कम्पनी दर्ता खारेजी CAMIS र OCR मार्फत, लागू भएमा विशेष दर्ता खारेजी निर्देशिका 2082 सहित, अघि बढ्छ। व्यवसायले IRD, स्थानीय तह, DOI र कुनै क्षेत्रगत नियामकसँगको आफ्नो स्थिति पनि फर्छ्योट गर्नुपर्छ। सम्पत्ति, कर्मचारी, ऋणदाता, कर चुक्ता र इजाजतलाई छुट्टाछुट्टै सम्बोधन गर्नुपर्छ। दिवालियापनमा दिवालियापन कानुन र परिसमापकको प्रक्रिया लागू हुन्छ। स्थानीय निकाय, प्रादेशिक नियम, शुल्क, नवीकरण मिति र व्यवहारिक पहुँच सहरी तथा ग्रामीण क्षेत्रअनुसार फरक हुन सक्छन्; त्यसैले गतिविधि र स्थानका लागि जिम्मेवार कार्यालय निश्चित गर्नुपर्छ।