नेपालमा पेशाहरू

नेपालको पेशागत संरचना मिश्रित छ। नेपाल श्रमशक्ति सर्वेक्षण २०१७/१८ मा सेवा तथा बिक्रीको काम रोजगारीको २३.८%, साधारण काम २०.३%, शिल्प तथा सम्बन्धित व्यापार १९.६%, र दक्ष कृषि, वन तथा मत्स्यपालनको काम १३.७% थियो। पेशाकर्मी ८.२%, प्लान्ट तथा मेसिन सञ्चालक र एसेम्बलर ५.४%, प्राविधिक तथा सहायक पेशाकर्मी ४.४%, लिपिकीय सहयोग ३.१%, व्यवस्थापक १.२% र अन्य समूह ०.३% थिए। अनुसन्धान अभिलेखमा यी तुलनायोग्य आधिकारिक संरचनाका सबैभन्दा विस्तृत तथ्याङ्क हुन्; यी हालका रिक्त पद, ज्याला वा करियर सम्भावनाको अनुमान होइनन्। महिलाको हिस्सा कृषि, थोक तथा खुद्रा व्यापार र शिक्षामा तुलनात्मक रूपमा बढी थियो; पुरुषको निर्माण, उत्पादन र यातायातमा तुलनात्मक रूपमा बढी थियो। क्षेत्र, लिङ्ग र औपचारिक रोजगारीको हैसियतले पहुँच र कामको अवस्था असर गर्छन्। औपचारिक प्रवेशको सामान्य बाटोमा विद्यालय वा विश्वविद्यालयको अध्ययनसँगै पर्यवेक्षणसहितको अभ्यास पर्छ। प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (CTEVT) नेपालको राष्ट्रिय प्राविधिक तथा व्यावसायिक तालिम निकाय हो। यसले दक्षतामा आधारित पाठ्यक्रम र पेशागत सीप मापदण्ड विकास गर्छ तथा डिप्लोमा र PCL कार्यक्रम, प्रि-डिप्लोमा वा TSLC कार्यक्रम र कृषि, पशुपालन, सिभिल तथा इलेक्ट्रिकल काम, कम्प्युटिङ, खाद्य तथा दुग्ध र पाककलाजस्ता क्षेत्रमा छोटो अवधिको तालिमलाई सहयोग गर्छ। कार्यक्रमअनुसार तालिम करिब एकदेखि चार वर्ष चल्छ र काममै तालिम समावेश हुन सक्छ। पाठ्यक्रमअनुसार कक्षा ८, SLC वा SEE, TSLC वा १०+२ योग्यता प्रवेशका लागि चाहिन सक्छ। औपचारिक योग्यता नभएका अनुभवी कामदारका लागि राष्ट्रिय सीप परीक्षण बोर्ड (NSTB) ले व्यावहारिक बाटो दिन्छ। राष्ट्रिय सीप प्रमाणपत्रले देखाइएको दक्षताको अभिलेख राख्छ, तर लाइसेन्स चाहिने ठाउँमा व्यावसायिक परिषद्को लाइसेन्सको सट्टा हुँदैन। न्यूनतम उमेर १६ वर्ष हो। योग्यता तहअनुसार फरक हुन्छ: आधारभूत तहको परीक्षणमा सम्बन्धित १४० घण्टाको तालिम चाहिन सक्छ; तह १ मा एक वर्षको अनुभव वा एक महिना अथवा १६० घण्टाको तालिम चाहिन सक्छ; तह २ मा तीन वर्षको अनुभव, कम्तीमा ६०० घण्टा सिद्धान्त र ८०० घण्टा अभ्यास भएको एक वर्षको तालिम, वा तह १ को अनुभव चाहिन सक्छ; तह ३ मा सामान्यतः कम्तीमा पाँच वर्षको अनुभव वा स्वीकृत प्रगतिपथ चाहिन्छ। NSTB ले २३७ पेशागत सीप मापदण्ड वा प्रोफाइल प्रकाशित गरेको छ; अभिलेखमा १०८,००० जनाको सीप परीक्षण र ७२,७३० जनाको प्रमाणीकरण उल्लेख छ। केही पेशामा प्रवेश, दर्ता, नवीकरण र व्यावसायिक आचरण नियन्त्रण गर्ने वैधानिक परिषद् छन्। नेपाल मेडिकल काउन्सिलले आधुनिक चिकित्सा अभ्यास गर्ने चिकित्सकलाई नियमन गर्छ; मान्य योग्यता, लाइसेन्स परीक्षा र दर्ता चाहिन्छ। दर्ता स्थायी, अस्थायी, प्रोभिजनल वा विशेषज्ञ हुन सक्छ; विदेशी चिकित्सा योग्यताका लागि मान्यता वा योग्यता प्रक्रिया चाहिन्छ। नेपाल नर्सिङ काउन्सिलले सहायक नर्स मिडवाइफ, दर्तावाला नर्स, BMS र विशेषज्ञ श्रेणी, विदेशी नर्स तथा मिडवाइफसमेत समेट्छ; शैक्षिक प्रमाण, आवश्यक परे समकक्षता समीक्षा, लाइसेन्स परीक्षा, दर्ता र नवीकरण लाग्न सक्छ। नेपाल स्वास्थ्य व्यवसायी परिषद्ले चिकित्सक, नर्स, फार्मासिस्ट र आयुर्वेद व्यवसायीबाहेकका स्वास्थ्य पेशा, जस्तै प्रयोगशाला, रेडियोलोजी तथा इमेजिङ, फिजियोथेरापी तथा पुनर्स्थापना, अप्टोमेट्री र जनस्वास्थ्यलाई नियमन गर्छ। नेपाल फार्मेसी परिषद्ले फार्मासिस्ट र फार्मेसी सहायकलाई नियमन गर्छ; नाम दर्ता, दर्ता प्रमाणपत्र, नवीकरण र विदेशी व्यवसायीका नियम लागू हुन्छन्। नेपाल इन्जिनियरिङ परिषद्ले इन्जिनियरिङ अभ्यास नियमन गर्छ। मान्य इन्जिनियरिङ स्नातक उपाधि, NEC दर्ता वा परीक्षा र आवश्यक परे विदेशी अध्ययनको समकक्षता चाहिन सक्छ। प्रकाशित पोर्टलको एउटा उदाहरणमा परीक्षा शुल्क NRs 2,500, दर्ता NRs 5,000 र परिचयपत्र NRs 200 उल्लेख छ; शुल्क र म्याद हालको सूचनामा निर्भर हुन्छन्। नेपाल पशु चिकित्सा परिषद्मा पशु चिकित्सा योग्यता लिएपछि पशु चिकित्सकका लागि राष्ट्रिय लाइसेन्स परीक्षा र अन्तिम दर्ता वा लाइसेन्सको बाटो हुन्छ। स्थायी, विशेषज्ञ र आवधिक दर्ता श्रेणी छन्; विदेशी पशु चिकित्सकका लागि छुट्टै आवधिक दर्ता छ। निरन्तर व्यावसायिक विकास, नैतिकता र गुणस्तर अनुगमन पनि लागू हुन्छ। कानुनी तथा लेखा पेशाका छुट्टै बाटा छन्। नेपाल बार काउन्सिलले कानुनको उपाधि, अधिवक्ता तहको परीक्षा र दर्ता वा प्रमाणीकरणमार्फत अधिवक्ताको प्रवेश नियन्त्रण गर्छ तथा नैतिकता र अनुशासनको निगरानी गर्छ। कानुनी प्रणालीमा अधिवक्ता र वरिष्ठ अधिवक्ता पदवी प्रयोग हुन्छन्। नेपाल चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट्स संस्था (ICAN) का लागि CA Final, कम्तीमा तीन वर्षको आर्टिकलशिप र सदस्यता चाहिन्छ; अभ्यासरत लेखापालका लागि Certificate of Practice र वार्षिक नवीकरण वा निरन्तर व्यावसायिक विकास लागू हुन्छ। विदेशी बाटोमा ICAN परीक्षा वा समीक्षा चाहिन सक्छ। सार्वजनिक क्षेत्रको करियरमा फरक छनोट प्रक्रिया हुन्छ। लोक सेवा आयोगले रिक्त पद प्रकाशित गर्छ र संघीय, प्रदेश तथा स्थानीय तहका प्राविधिक वा अप्राविधिक पदका लागि सामान्यतः लिखित परीक्षा, अन्तर्वार्ता र सिफारिस प्रयोग गर्छ। योग्यता रिक्त पदको सूचनामा निर्भर हुन्छ; शैक्षिक योग्यता, नागरिकता र कहिलेकाहीँ समावेशी प्रावधान लागू हुन्छन्। छनोट प्रक्रिया पास हुँदैमा त्यस विशेष रिक्त पदको प्रक्रियाबाहिर नियुक्तिको सामान्य प्रत्याभूति हुँदैन। धेरै निजी, स्वरोजगार तथा पारिवारिक उद्यमका पेशामा सबैलाई लागू हुने दर्ता छैन। प्रवेशका लागि प्रशिक्षुता, अनुभव, छोटो तालिम, रोजगारदाता वा ग्राहकको विश्वास र स्थानीय व्यवसायिक अभ्यास निर्णायक हुन सक्छन्। यो कारीगरी, सेवा, व्यापार र कृषिका केही क्षेत्रमा सामान्य छ। CTEVT तालिम र NSTB प्रमाणपत्रले दक्षताको प्रमाण बलियो बनाउन सक्छन्, तर हरेक पेशा समेट्दैनन् र आफैँले कानुनी लाइसेन्स दिँदैनन्। २०१७/१८ सर्वेक्षणमा ८४.६% रोजगारी अनौपचारिक र १५.४% औपचारिक थियो; यसले कामको अवस्था धेरै फरक बनाउँछ। अनौपचारिक कामको अर्थ पेशा अस्तित्वमा छैन भन्ने होइन, तर दर्ता, लिखित सम्झौता, सामाजिक संरक्षण र कार्यान्वयन कम एकरूप हुन्छन्। पुरुषको ८१.१% तुलनामा महिला ९०.५% अनौपचारिक रोजगारीमा रहेको अभिलेख छ। श्रम ऐन २०७४ ले रोजगारदातालाई सुरक्षित प्रवेश र निकास, सुरक्षा जानकारी र तालिम तथा कामदारलाई शुल्क नलिई व्यक्तिगत सुरक्षा उपकरण उपलब्ध गराउने दायित्व दिन्छ। न्यूनतम पारिश्रमिक जिम्मेवार मन्त्रालय वा समितिले तोक्छ र कानुनी ढाँचाअनुसार कम्तीमा दुई वर्षमा समीक्षा हुन्छ; लागू हुने अवस्था तथा कार्यान्वयन रोजगारी व्यवस्थामा निर्भर हुन्छ। निर्माण, उत्पादन, यातायात, कृषि, घरेलु काम र वैदेशिक रोजगारीसँग जोडिएका काममा सुरक्षा वा संरक्षणको जोखिम बढी हुन सक्छ। वैदेशिक रोजगारीले थप पेशागत बाटो दिन्छ, तर नेपालको योग्यता अर्को देशमा स्वतः हस्तान्तरण हुँदैन। वैदेशिक रोजगार विभागले FEIMS र श्रम स्वीकृति प्रणाली चलाउँछ। कामदारलाई इजाजतप्राप्त भर्ती संस्था, स्वास्थ्य परीक्षण, प्रस्थानपूर्व आवश्यकताहरू र गन्तव्यअनुसारको सम्झौता चाहिन सक्छ। गन्तव्य देशले छुट्टै भिसा, लाइसेन्स, मान्यता वा सीप मूल्याङ्कन माग्न सक्छ; नेपाली परिषद्को दर्ताले मात्र विदेशमा अभ्यासको अनुमति दिँदैन। करियर विकास तालिम वा उपाधिबाट सीप प्रमाणपत्र वा व्यावसायिक दर्ता, पर्यवेक्षणसहितको अभ्यास, विशेषज्ञ वा वरिष्ठ काम, व्यवस्थापन, सार्वजनिक सेवा, स्वरोजगार, वैदेशिक रोजगारी, शिक्षण वा अनुसन्धानतर्फ बढ्न सक्छ। नियमन गरिएका करियरमा नवीकरण, निरन्तर व्यावसायिक विकास र नैतिक दायित्व थपिन्छन्। तालिम अवधि, परीक्षा, दर्ता, नवीकरण, समकक्षता समीक्षा, कागजात प्रमाणीकरण र काममै तालिम छुट्टाछुट्टै चरण हुन्; खर्च र म्याद संस्था तथा हालको सूचनामा निर्भर हुन्छन्।