નેપાળમાં આપત્તિઓ

નેપાળ આપત્તિઓ અને સંબંધિત કટોકટીઓ માટે विपद् (બિપદ્) શબ્દ વાપરે છે. આપત્તિ જોખમ ઘટાડા અને વ્યવસ્થાપન (DRRM) માળખામાં જોખમ ઘટાડવું, તૈયારી, પ્રતિસાદ અને પુનઃપ્રાપ્તિ સામેલ છે. આપત્તિ જોખમ ઘટાડા અને વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ 2074 (2017) અને નિયમાવલી 2076, રાષ્ટ્રીય આપત્તિ જોખમ ઘટાડા અને વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ (NDRRMA), રાષ્ટ્રીય અને પ્રાંતીય સંસ્થાઓ, જિલ્લા સમિતિઓ અને નગરપાલિકા અથવા ગ્રામપાલિકાઓની જવાબદારીઓ નક્કી કરે છે. જિલ્લા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સમિતિઓ જિલ્લા વહીવટ કચેરી અને મુખ્ય જિલ્લા અધિકારી મારફતે સંકલન કરે છે; સ્થાનિક આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સમિતિઓ અને સ્થાનિક કટોકટી કામગીરી કેન્દ્રો સ્થાનિક આયોજન તથા પ્રતિસાદ સંભાળે છે. નેપાળમાં ભૂકંપ, ભૂસ્ખલન અને કાટમાળ પ્રવાહ, પૂર અને અચાનક પૂર, ભારે વરસાદ, વીજળી પડવી, આગ અને જંગલની આગ, તોફાની પવન, કરા, હિમનદી સરોવર ફાટવાથી આવતા પૂર, હિમસ્ખલન, હિમવર્ષા, દુષ્કાળ, શીતલહેર અને પરિવહન, ઔદ્યોગિક, હવાઈ તથા જળ અકસ્માતો થાય છે. રોગચાળો અને સર્પદંશ આપત્તિ આયોજનમાં આવી શકે છે, જ્યારે તબીબી સારવાર મુખ્યત્વે આરોગ્ય સેવાઓની જવાબદારી છે. હિમાલયી, પહાડી, તરાઈ અને શહેરી વિસ્તારોમાં જોખમ અલગ છે. ચોમાસા અને ચોમાસા પૂર્વે હવામાન સામાન્ય રીતે પૂર, ભૂસ્ખલન, વીજળી અને ભારે વરસાદના જોખમ વધારે છે. વનનાબૂદી, પૂરનાં મેદાનોમાં વસાહત, પર્યાવરણનો બગાડ, અવ્યવસ્થિત વિકાસ અને આબોહવાના અતિરેક નુકસાન વધારી શકે છે. રાષ્ટ્રીય આપત્તિ અહેવાલમાં 2018થી 2024 દરમિયાન 32,375 ઘટનાઓ નોંધાઈ; તેની અહેવાલ-વ્યાખ્યા હેઠળ 91.2% આબોહવા સાથે સંકળાયેલી હતી અને નોંધાયેલી ઘટનાઓમાં આગનો હિસ્સો 60.34% હતો. આવર્તન અથવા નુકસાનમાં આગ, ભૂસ્ખલન, વીજળી, ભારે વરસાદ અને પૂર મુખ્ય હતાં. 2024ના પૂર અને ભૂસ્ખલન મૂલ્યાંકનમાં 9 ઑક્ટોબર 2024 સુધી NRs 46,684,318,550નું નુકસાન, 249 મૃત્યુ, 18 ગુમ થયેલા લોકો અને 177 ઘાયલ નોંધાયા. આ આંકડા નોંધાયેલી ઘટનાઓ અને ચોક્કસ મૂલ્યાંકન સમયગાળો દર્શાવે છે; તે દર વર્ષે જોખમનું નિશ્ચિત સ્તર નથી. જલવિજ્ઞાન અને હવામાનશાસ્ત્ર વિભાગ (DHM) હવામાન અને પૂર આગાહીઓ આપે છે. તેનો ટોલ-ફ્રી નંબર 1155 વિકલ્પ 1 દ્વારા હવામાન અને વિકલ્પ 2 દ્વારા પૂર માહિતી આપે છે. નેપાળની પૂર આગાહી અને વહેલી ચેતવણી પ્રણાલી (FFEWS) વાસ્તવિક સમયના વરસાદ અને જળસ્તરના આંકડાને જલવિજ્ઞાન તથા હાઇડ્રોલિક મોડેલો સાથે જોડે છે. તેમાં કોસી, ગંડકી અને કર્ણાલી નદી પ્રણાલીઓ આવરી લેવાઈ છે અને બાગમતી તથા પશ્ચિમ રાપ્તી સુધી વિસ્તાર થયો છે. જ્યાં નિરીક્ષણ મથકો ઓછાં હોય અથવા ચેતવણી સમય ટૂંકો હોય ત્યાં અચાનક પૂર આગાહીની પહોંચ સ્થાનિક રીતે મર્યાદિત રહે છે; તેથી સમુદાય આધારિત અને અનેક માધ્યમથી અપાતી ચેતવણીઓ જરૂરી રહે છે. ચેતવણીઓ DHM, BIPAD, સમૂહ SMS, સામાજિક માધ્યમ, સ્થાનિક કટોકટી કામગીરી કેન્દ્રો, વોર્ડ કચેરીઓ અને સમુદાય માધ્યમો દ્વારા આવી શકે છે. BIPAD આપત્તિ જોખમ ઘટાડા પોર્ટલમાં ચેતવણીઓ, ઘટના-માહિતી, નુકસાનની માહિતી, જોખમ નકશા અને અભિલેખ છે. NDRRMA દૈનિક આપત્તિ બુલેટિન અને સ્થાનિક કટોકટી કામગીરી કેન્દ્રો વધારાના અપડેટ આપે છે. ચેતવણી આગળ મોકલતાં પહેલાં તેનો સ્રોત, સ્થાન અને માન્ય સમય તપાસો, કારણ કે પ્રારંભિક અહેવાલ બદલાઈ શકે છે. કટોકટીમાં સંબંધિત સ્થાનિક કટોકટી કામગીરી કેન્દ્ર, જિલ્લા વહીવટ કચેરી, પોલીસ અથવા અન્ય સુરક્ષા એજન્સીનો સંપર્ક કરો. NDRRMAની સાઇટ NEOC માટે 1234 દર્શાવે છે, જ્યારે ગૃહ મંત્રાલયના સત્તાવાર પાનાં પર 1149ને NEOC અને 1112ને મંત્રાલય માટે દર્શાવાયું છે. સશસ્ત્ર પોલીસ દળ માટે 1114, નેપાળ પોલીસ માટે 100 અને DHM માટે 1155 દર્શાવાય છે. NEOCના વિરોધાભાસી નંબર ઘટના સમયે સત્તાવાર માધ્યમથી ખાતરી કરવા જોઈએ. કાઠમંડુ સાથે સંપર્ક મુશ્કેલ હોય ત્યાં સ્થાનિક સત્તાધિકારીઓ, કટોકટી કામગીરી કેન્દ્રો અને વોર્ડ અથવા સમુદાય માધ્યમો પણ સંબંધિત છે. સ્થાનિક સત્તાધિકારીઓ જોખમ અને સ્થાન પ્રમાણે સ્થળાંતરના નિર્દેશ આપે છે. નિર્ધારિત માર્ગ, ભેગા થવાનું સ્થળ અથવા આશ્રયની સૂચના અનુસરો; પૂરનો ખતરો હોય તો વધુ સુરક્ષિત ઊંચી જમીન પર જાઓ. કોઈ એક સંપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય જાહેર આશ્રય નોંધણી અથવા સ્થળાંતર યોજના દરેક સ્થળને આવરી લેતી નથી; તેથી લાગુ સ્થાનિક આપત્તિ યોજના, કટોકટી કામગીરી કેન્દ્ર અને વોર્ડના નિર્દેશને પ્રાથમિકતા આપો. જવાબદાર સત્તાધિકારી વિસ્તાર સુરક્ષિત હોવાની પુષ્ટિ ન કરે ત્યાં સુધી પૂર, આફ્ટરશોક અથવા ઢાળની અસ્થિરતા ચાલુ હોય ત્યારે પાછા ન ફરો. જવાબદાર સત્તાધિકારીઓના સંકલન હેઠળ નેપાળ સેના, નેપાળ પોલીસ અને સશસ્ત્ર પોલીસ દળ શોધ અને બચાવ, સ્થળાંતર તથા રાહતને ટેકો આપે છે. આપત્તિ સહાયમાં અસ્થાયી આશ્રય, ખોરાક, પીવાનું પાણી, સ્વચ્છતા, આરોગ્ય સહાય, મૃત્યુ અથવા મિલકત નુકસાન પછીની લઘુત્તમ સહાય, મહિલાઓ, બાળકો, વૃદ્ધો અને અક્ષમતા ધરાવતા લોકો માટે સુરક્ષા પગલાં અને આજીવિકા સહાય સામેલ હોઈ શકે છે. આપત્તિ ભંડોળ અને 2081ના આપત્તિ-પ્રતિસાદી સામાજિક સુરક્ષા તથા રાહત વિતરણ ધોરણો, અસ્થાયી આશ્રય અને પુનર્વસન પ્રક્રિયાઓને ટેકો આપે છે. સહાય મેળવવામાં સામાન્ય રીતે સ્થાનિક નોંધણી, નુકસાન મૂલ્યાંકન અને સ્થાનિક સત્તાધિકારી, જિલ્લા આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સમિતિ, સ્થાનિક કટોકટી કામગીરી કેન્દ્ર અથવા જિલ્લા વહીવટ કચેરી સાથે સંકલન સામેલ હોય છે. પાત્રતા, પુરાવા, રકમ અને સમય ઘટના, પ્રાંત અને વિસ્તાર પ્રમાણે બદલાય છે; દરેક આપત્તિ માટે એક નિશ્ચિત રાષ્ટ્રીય ચુકવણી નેપાળમાં સ્થાપિત નથી. જાજરકોટ અને બાજહાંગમાં અહેવાલિત NRs 50,000ની અસ્થાયી આશ્રય ચુકવણી ચોક્કસ ઘટના માટે હતી; તેને સામાન્ય હક ન ગણો. રાહત માટે સામાન્ય રીતે વપરાશકર્તા ફી નથી, પરંતુ નોંધણી અથવા આધાર પુરાવો જરૂરી હોઈ શકે છે; મૂલ્યાંકન વિના સહાય આપમેળે મળતી નથી. સ્થાનિક સરકારો આપત્તિ નીતિઓ, યોજનાઓ અને ધોરણો અમલમાં મૂકે છે; તૈયારી તથા પ્રતિસાદ યોજનાઓ જાળવે છે; વહેલી ચેતવણીને ટેકો આપે છે; શોધ અને બચાવ ગોઠવે છે; રાહતનો જથ્થો રાખે છે; વિતરણ સંકલિત કરે છે અને ઘટનાઓની જાણ સુરક્ષા એજન્સીઓ તથા સ્થાનિક કટોકટી કામગીરી કેન્દ્રોને તરત કરે છે. જાહેર અને વાણિજ્યિક સંસ્થાઓએ આપત્તિ જોખમ વ્યવસ્થાપન યોજના અને જોખમ ઘટાડાની પ્રણાલી જાળવવી પડે છે. પગલાંમાં નદી અને ભૂસ્ખલન રક્ષણ, વધુ સુરક્ષિત બાંધકામ અને મજબૂતીકરણ સામેલ છે. નેપાળ બિલ્ડિંગ કોડ NBC 105:2025 ભૂકંપીય ડિઝાઇન, NBC 204 ભૂકંપ-પ્રતિરોધક માટીના બાંધકામ અને મજબૂતીકરણ માર્ગદર્શન હાલની ઇમારતોને આવરે છે. માર્ગ અને પુલ, પાણી અને સ્વચ્છતા, આરોગ્ય તથા શિક્ષણ સુવિધાઓ, દૂરસંચાર, જળવિદ્યુત, વીજ વિતરણ અને સિંચાઈ પુનઃપ્રાપ્તિમાં પ્રાથમિક માળખાં છે. પુનઃપ્રાપ્તિ નુકસાન મૂલ્યાંકનથી શરૂ થાય છે અને તેમાં અસ્થાયી આશ્રય, પુનર્વસન અનુદાન, વ્યવસ્થાપન માહિતી પ્રણાલી મારફતે પુનર્નિર્માણ, જાહેર સેવાઓ તથા આજીવિકાની પુનઃસ્થાપના અને વધુ સારી રીતે પુનર્નિર્માણનાં પગલાં હોઈ શકે છે. સત્તાવાર દસ્તાવેજો ગુમ કે નુકસાન થાય તો કાયદાઓ નકલો મેળવવાનો માર્ગ આપે છે, જોકે અમલીકરણ સ્થાનિક અને પ્રાંતીય સત્તાધિકારી પ્રમાણે બદલાય છે. ઘરગથ્થુ સ્તરે કટોકટી પુરવઠો અને દસ્તાવેજોની નકલો રાખી, ચેતવણી માધ્યમો સાચવી, પરિવાર તથા સમુદાયના સંપર્કો નક્કી કરી, સ્થાનિક સ્થળાંતર સ્થળો જાણી અને અસ્થિર ઢાળ, નદી તથા હિમનદી સરોવરોનું જોખમ તપાસી જોખમ ઘટાડી શકાય છે. નવું બાંધકામ અને મોટા સમારકામમાં લાગુ બાંધકામ ધોરણો તથા સ્થાનિક જોખમ માહિતી અનુસરો.