नेपाळमधील नियोक्ता

नेपाळमध्ये नियोक्ता कंपनी, खासगी फर्म, भागीदारी संस्था, सहकारी संस्था, ना-नफा किंवा नफा कमावणारी संस्था, व्यवसाय किंवा सेवा पुरवठादार असू शकतो. स्थानिक संज्ञा रोजगारदाता आणि व्यवस्थापक नियोक्ता किंवा व्यवस्थापन करणाऱ्या पक्षाला दर्शवतात. स्वतंत्र, एकमेव नियोक्ता प्राधिकरण नाही. नियोक्ते साधारणपणे Department of Labour and Occupational Safety (DOLOS), Labour Offices, Social Security Fund (SSF), Labour Court आणि संघटनांच्या प्रशासनासाठी Trade Union Registrar किंवा DOLOS यांच्याशी व्यवहार करतात. प्रांतीय व नगरपालिका संस्था प्रामुख्याने प्रशासनावर परिणाम करतात; मुख्य कर्तव्ये राष्ट्रीय कामगार नियमांतून येतात. चहा, घरगुती काम, धोकादायक काम, पर्यटन किंवा बांधकामासारख्या क्षेत्रांसाठी क्षेत्रविशिष्ट नियम अतिरिक्त अटी घालू शकतात. नियोक्ता कार्यकारी व्यवस्थापक नेमतो आणि प्रत्येक कामगाराला लिखित रोजगार करार किंवा नियुक्तीपत्र देतो. कामगारांच्या श्रेणींमध्ये नियमित, कामावर आधारित, कालावधीवर आधारित, तात्पुरते आणि अर्धवेळ काम येते. तात्पुरते काम महिन्याला सात दिवसांपुरते मर्यादित असते; अर्धवेळ काम आठवड्याला 35 तासांपर्यंत असते. प्रशिक्षणार्थी दररोज आठ आणि आठवड्याला 48 तास काम करू शकतो; इतर कामगारांप्रमाणेच त्याला व्यावसायिक सुरक्षिततेचे संरक्षण मिळते. परदेशी कामगारासाठी कामाचा परवाना आणि DOLOS प्रक्रिया लागू होते; करारातील अटी वैधानिक किमान मानकांपेक्षा कमी नसाव्यात. कामगार पुरवठादाराला परवाना आवश्यक असतो आणि साधारणपणे तो केवळ मुख्य व्यवसायाबाहेरील कामासाठी कामगार पुरवू शकतो. मुख्य नियोक्ता पुरवठादाराची तपासणी करण्यासाठी आणि पुरवलेले कामगार वेतन, सुविधा व व्यावसायिक सुरक्षितता मिळवत आहेत याची खात्री करण्यासाठी जबाबदार राहतो. वेतन आणि सेवाशर्ती वैधानिक किमानापेक्षा कमी नसाव्यात; सामूहिक कराराने परवानगी दिल्याशिवाय नियोक्ता त्या एकतर्फी कमी करू शकत नाही. रोजगार सुरू झाल्यापासून वेतन जमा होते. 17 जुलै 2025 पासून लागू नियमांनुसार चहाच्या मळ्यांव्यतिरिक्त क्षेत्रांसाठी निश्चित किमान वेतन दरमहा NPR 19,550 आहे; यात NPR 12,170 मूलभूत वेतन आणि NPR 7,380 महागाई भत्ता आहे; किंवा दररोज NPR 754 आणि तासाला NPR 101. निश्चित अर्धवेळ दर तासाला NPR 107 आहे; पुढील बदलांसाठी नियोक्त्यांनी लागू राजपत्र तपासावे. सामान्य कामाची वेळ दररोज आठ आणि आठवड्याला 48 तासांपर्यंत असून पाच तासांनंतर 30 मिनिटांचा विराम असतो. ओव्हरटाइम दररोज चार आणि आठवड्याला 24 तासांपर्यंत मर्यादित असून मूलभूत वेतनाच्या 1.5 पट दिला जातो. करारानुसार देयक केले जाते; एका महिन्यापेक्षा कमी कालावधीसाठी काम करणाऱ्याला काम पूर्ण केल्यानंतर तीन दिवसांत, तर तात्पुरत्या कामगाराला तत्काळ वेतन मिळते. केवळ कायदेशीर कपाती करता येतात. SSF अंतर्गत येणाऱ्या औपचारिक रोजगारासाठी मूलभूत वेतनाच्या 31% इतके एकत्रित मासिक योगदान असते: कामगाराकडून 11% कपात आणि नियोक्त्याकडून 20% भरले जाते. वेतनाचा महिना संपल्यानंतर 25 दिवसांत नियोक्ता एकत्रित रक्कम जमा करतो. योगदानातील वाटा आरोग्य व मातृत्वासाठी 1%, अपघात व अपंगत्वासाठी 1.4%, आश्रित कुटुंब संरक्षणासाठी 0.27% आणि वृद्धापकाळासाठी 28.33% आहे. SSF लागू असल्यास भविष्यनिर्वाह निधी, उपदान आणि वैद्यकीय जबाबदाऱ्या सामान्यतः त्या योगदान व्यवस्थेत एकत्रित होतात. वैधानिक अपघात विम्याचा हप्ता नियोक्ताच भरतो; किमान संरक्षण NPR 700,000 आहे. SSF मधील अनौपचारिक किंवा स्वयंरोजगार सहभागामुळे औपचारिक रोजगारसंबंधातील नियोक्त्याची सर्व कर्तव्ये आपोआप निर्माण होत नाहीत. धर्म, जात, लिंग, वंश, मूळ, भाषा किंवा विचारसरणी यांसारख्या वैशिष्ट्यांवरून नियोक्त्याने भेदभाव रोखला पाहिजे. निकष आणि प्रक्रिया न्याय्य असून मूल्यमापन कालावधीपूर्वी जाहीर केल्यास वार्षिक कामगिरी मूल्यमापन करता येते. नियोक्त्याने अभिप्राय आणि सुधारण्यासाठी वाजवी संधी द्यावी; कामगार आपला असहमतीचा अभिप्राय नोंदवू शकतो. कामाच्या ठिकाणच्या व्यवस्थापनासाठी अंतर्गत नियमावली किंवा उपविधी तयार करून Labour Office मध्ये नोंदवणे आणि कामगारांना वाटणे अपेक्षित आहे. शिस्तभंगामुळे सेवा समाप्त करताना सामान्यतः न्याय्य प्रक्रिया आवश्यक असते. किमान 10 कामगार असलेल्या आस्थापनात सेवा समाप्तीपूर्वी कामगाराला उत्तरासाठी साधारणपणे सात दिवस मिळतात. कामगिरीवर आधारित सेवा समाप्ती लागू नियमांनुसार होते आणि सलग तीन असमाधानकारक मूल्यमापनानंतर होऊ शकते. नियोक्ता कार्यस्थळाचे सुरक्षा व आरोग्य धोरण तयार करतो, अंमलात आणतो आणि नोंदवतो. धोरणात जागेवरील धोके, यंत्रसामग्री, अपघात आणि संवेदनशील रसायने यांचा समावेश असतो; नियोक्ता रासायनिक, भौतिक आणि जैविक धोके नियंत्रित करतो. कामगारांना समजणाऱ्या भाषेत माहिती आणि प्रशिक्षण, विनामूल्य वैयक्तिक सुरक्षा साधने, इशारा चिन्हे आणि सुरक्षित प्रवेश व निर्गमन व्यवस्था मिळाली पाहिजे. नियोक्ता परिसरातील कामगार नसलेल्या व्यक्तींचेही संरक्षण करतो आणि अपघात व व्यावसायिक आजार DOLOS-ILMIS मार्फत नोंदवतो. कामगार पुरवठादारामार्फत आलेल्यांसह किमान 20 कामगार असलेल्या आस्थापनात कामगार-प्रतिनिधित्व असलेली सुरक्षा व आरोग्य समिती असते; ती वर्षातून किमान चार वेळा भेटते. DOLOS ला तपासणीचे अधिकार आहेत; चालू नियमांत धोकादायक काम आणि व्यावसायिक आजाराच्या अधिसूचनांचाही समावेश आहे. कामगार व्यापार संघटना स्थापन करू शकतात, त्यात सामील होऊ शकतात आणि कार्यरत ठेवू शकतात. उद्योग संघटनेच्या अर्जासाठी किमान 10 स्वाक्षऱ्या आणि एकूण कामगारांपैकी किमान 25% सदस्य आवश्यक आहेत. किमान 10 कामगार असलेल्या आस्थापनात उत्पादकता व कामपद्धतींवर संवाद आणि तक्रार निवारणासाठी कामगार संबंध समिती, तसेच सामूहिक वाटाघाटी समिती असते. लिखित वाटाघाटीची सूचना मिळाल्यावर नियोक्ता सात दिवसांच्या आत उत्तर देतो आणि बैठक आयोजित करतो. सामूहिक करार पक्षांवर बंधनकारक असतो. नियोक्ता संघटनेच्या कामात हस्तक्षेप, कामगारांना धमकावणे, पुरावे बनावट करणे, सूड घेणे किंवा कायदेशीर संघटनात्मक कृती रोखणे करू शकत नाही. व्यवस्थापन-श्रेणीतील कामगारांना संघटनांच्या सामूहिक मागण्या आणि संपातील भूमिकांमधून वगळले जाते. वैयक्तिक तक्रारीची सुरुवात सामान्यतः नियोक्त्याच्या अंतर्गत प्रक्रियेत होते; पुढे Labour Office किंवा DOLOS कडे तक्रार अथवा दाव्याच्या पोर्टलवर जाता येते. सामूहिक मागण्या साधारणपणे वाटाघाटी आणि सलोख्याच्या प्रक्रियेतून जातात; न सुटलेले प्रश्न कामगार कायद्यानुसार कार्यालयीन निर्णय, मध्यस्थी किंवा लवादाकडे जाऊ शकतात. Labour Court न्यायनिर्णय आणि अपील हाताळते. DOLOS-ILMIS मध्ये कामगार तपासण्या, तक्रारी, दावे, सामूहिक करार, अपघात व आजार अहवाल आणि कामगार पुरवठादार प्रक्रिया हाताळल्या जातात. निर्णय आणि करार अंमलात आणता येतात; पालन न केल्यास दंड, भरपाई, थकबाकी, दुप्पट नुकसानभरपाई किंवा इतर निर्बंध लागू होऊ शकतात. विशेष परिस्थितीत नियोक्ता कामगारांना कामाच्या प्रतीक्षेत ठेवू शकतो; स्थानिक संज्ञा जगेडा (जगेडा) अशी आहे. किमान 10 कामगार असलेल्या आस्थापनात सल्लामसलत न करता ही स्थिती 15 दिवसांपर्यंत राहू शकते; अधिक काळासाठी अधिकृत संघटना किंवा कामगार संबंध समितीशी सल्लामसलत आवश्यक आहे. आर्थिक अडचण, विलीनीकरणातील अतिरिक्त कर्मचारी किंवा अंशतः अथवा पूर्ण बंद यांमुळे कामगार कपात करायची असल्यास सामान्यतः Labour Office आणि अधिकृत संघटना, सक्रिय संघटना किंवा समितीला किमान 30 दिवस आधी सूचना द्यावी. पर्याय, निवड निकष आणि अटींवर सल्लामसलत करावी. सामान्य निवडक्रमात प्रथम परदेशी कामगारांचा रोजगार संपवणे, त्यानंतर तुलनेने अधिक शिस्तभंग, कमी कामगिरी आणि त्याच कामातील सर्वात अलीकडील नियुक्ती यांना प्राधान्य असते; कारणे असल्यास वेगळा क्रम लागू शकतो. किमान एक वर्ष सेवा केलेल्या कामगाराला प्रत्येक पूर्ण सेवा वर्षासाठी एका महिन्याचे मूलभूत वेतन मिळते. आस्थापना दोन वर्षांत पुन्हा उघडली किंवा कर्मचारी वाढवले तर कपात केलेल्या कामगारांना सूचना दिल्यानंतर प्राधान्याने पुन्हा संधी मिळते. गैरवर्तन वगळता सेवा समाप्तीची नोटीस चार आठवड्यांपर्यंतच्या रोजगारासाठी एक दिवस, चार आठवड्यांपेक्षा जास्त ते एका वर्षापर्यंत सात दिवस आणि एका वर्षानंतर 30 दिवस असते. आवश्यक नोटीस न दिल्यास नियोक्ता त्याऐवजी भरपाई देतो. आरोग्य आणि अपंगत्व संरक्षणामुळे पुनर्नियुक्ती आवश्यक ठरू शकते आणि सेवा समाप्तीवर परिणाम होऊ शकतो. बेकायदेशीर सेवा समाप्तीला कामगार आव्हान देऊ शकतो आणि पुनर्नियुक्ती किंवा भरपाई मागू शकतो. नोंदणी आणि SSF मध्ये समावेश SSF Employer पोर्टलद्वारे, तर कामगार तपासणी व संबंधित पालन प्रक्रिया DOLOS-ILMIS द्वारे होतात.