नेपाळमध्ये रोजगार

नेपाळमध्ये रोजगार म्हणजे कामगाराच्या दृष्टीने मोबदल्यासाठी केलेले काम. राष्ट्रीय चौकट संपूर्ण रोजगारसंबंधाला लागू होते; मात्र स्थानिक अंमलबजावणी, क्षेत्रीय नियम, कराराच्या अटी, सामाजिक सुरक्षा निधी (SSF) नोंदणी आणि देशांतर्गत किंवा परदेशी स्थिती यांमुळे प्रत्यक्ष उत्तर बदलू शकते. Ministry of Labour, Employment and Social Security, Department of Labour and Occupational Safety (DOLOS), Labour and Employment Offices, स्थानिक Employment Service Centres, SSF, Department of Foreign Employment (DOFE) आणि Labour Court यांच्या जबाबदाऱ्या वेगवेगळ्या आहेत. रोजगार नियमित, कामावर आधारित, कालावधीवर आधारित, तात्पुरता किंवा अर्धवेळ असू शकतो. लिखित करारात वेतन, लाभ आणि कामाच्या अटी नमूद असाव्यात. तात्पुरत्या कामाचा अपवाद वगळता लिखित करार साधारणपणे आवश्यक असतो; तरी तोंडी नियुक्तीनेही रोजगारसंबंध निर्माण होऊ शकतो. प्रशिक्षण व्यवस्था सामान्यतः एका वर्षापेक्षा जास्त नसते आणि किमान वेतन व सामाजिक सुरक्षा संरक्षण कायम राहते. काम सुरू झाल्यापासून वेतन देय होते आणि साधारणतः देयकांमधील अंतर एका महिन्यापेक्षा जास्त नसावे. एका महिन्यापेक्षा कमी कालावधीच्या कामाचे वेतन काम संपल्यानंतर तीन दिवसांच्या आत दिले जाते; तात्पुरत्या कामाचे वेतन ताबडतोब दिले जाते. एक वर्षानंतर वार्षिक वेतनवाढ किमान अर्ध्या दिवसाच्या मूलभूत वेतनाइतकी असते; सामूहिक कराराशिवाय वेतन कमी करता येत नाही. चहाच्या मळ्यांव्यतिरिक्त सध्याच्या राष्ट्रीय अधिसूचनेत येणाऱ्या क्षेत्रांसाठी 17 जुलै 2025 पासून किमान वेतन दरमहा NPR 19,550 आहे; त्यात NPR 12,170 मूलभूत वेतन आणि NPR 7,380 महागाई भत्ता आहे. नमूद दर दररोज NPR 754, तासाला NPR 101 आणि अर्धवेळ कामासाठी तासाला NPR 107 आहेत. वेतनाचे पुनरावलोकन दोन वर्षांच्या चक्रानुसार होते; वेगळा नियम लागू असण्याची शक्यता असल्यास संबंधित क्षेत्राची अधिसूचना तपासा. सामान्य कामाची वेळ दररोज आठ तास आणि आठवड्याला 48 तासांपर्यंत आहे. पाच तासांनंतर 30 मिनिटांचा विराम मिळतो आणि तो कामाच्या वेळेत मोजला जातो; आठवड्याला एक विश्रांतीचा दिवस आणि मूलभूत तासाच्या दराच्या 1.5 पट ओव्हरटाइम मिळतो. ओव्हरटाइम दररोज चार तास आणि आठवड्याला 24 तासांपुरता मर्यादित आहे. रजांमध्ये दरवर्षी 13 सार्वजनिक सुट्ट्या, महिलांसाठी आंतरराष्ट्रीय महिला दिनासह 14 सुट्ट्या, दर 20 कामकाजाच्या दिवसांमागे एक दिवस गृह रजा आणि दरवर्षी 12 दिवसांची सशुल्क आजारी रजा यांचा समावेश होतो. प्रसूती रजेत किमान 60 दिवसांचे वेतन मिळते; संबंधित अटींनुसार SSF कडून मूलभूत वेतनाच्या 60% दराने आणखी 38 दिवसांचे सहाय्य मिळू शकते. रात्रीचे काम करणाऱ्या महिलांसाठी नियोक्त्याने वाहतुकीची व्यवस्था करावी. लिंगभेद न करता समान मूल्याच्या कामाला समान वेतन लागू होते. कामगारांना व्यावसायिक सुरक्षा व आरोग्य संरक्षण, व्यावसायिक आजारासाठी उपचार आणि भरपाई तसेच संघटना स्थापन करण्याचा आणि सामूहिक वाटाघाटी करण्याचा अधिकार आहे. किमान दहा कामगार असलेल्या आस्थापनांमध्ये सामूहिक वाटाघाटी समितीची व्यवस्था लागू होते. नेपाळचा सामाजिक सुरक्षा निधी म्हणजे SSF. त्याच्या योजनांमध्ये संबंधित अटींनुसार वैद्यकीय, आरोग्य व मातृत्व सेवा, अपघात, अपंगत्व, वृद्धापकाळ, आश्रित कुटुंब सहाय्य आणि बेरोजगारी सहाय्य येते. सूचीबद्ध औपचारिक नियोक्ता योगदानास पात्र मूलभूत उत्पन्नाच्या 20% आणि कामगार 11% भरतो; एकूण योगदान 31% होते. अनौपचारिक आणि स्वयंरोजगार व्यक्ती सहभागी होऊ शकतात, परंतु प्रवेश आणि योजना-अटी वेगळ्या असतात. नोकरी सोडल्यानंतर स्वतः योगदान देण्याची सुविधा SSF पोर्टलवर आहे. देशांतर्गत नोकरी शोधताना नियोक्त्यांचे मार्ग, Labour and Employment Offices, Labour Market Information System (LMIS), Employment Information Centres आणि Employment Service Centres वापरता येतात. कौशल्ये व पात्रता नोंदवणे आणि नियोक्त्यांची मागणी जुळवणे यांसह सार्वजनिक रोजगार सेवांमध्ये स्थानिक सरकारांचा कायदेशीर सहभाग आहे. Right to Employment Act 2075 अंतर्गत नोंदणीकृत बेरोजगार व्यक्ती आर्थिक वर्षात किमान 100 दिवसांच्या रोजगारासाठी पात्र ठरू शकते. दिलेला रोजगार उपलब्ध न झाल्यास, अपूर्ण दिवसांसाठी उपजीविका भत्ता किमान वेतनाच्या समतुल्य रकमेच्या 50% इतका असू शकतो; पात्रता आणि इतर अटी लागू होतात. Prime Minister Employment Programme, ज्याला National Employment Promotion Programme असेही म्हणतात, तात्पुरते सार्वजनिक काम किंवा रोजगार सहाय्य देते; ही नियमित कायमस्वरूपी नोकरी किंवा सर्वांसाठीचा बेरोजगारी लाभ नाही. परदेशातील रोजगारासाठी DOFE आणि Foreign Employment Information Management System (FEIMS) मार्फत स्वतंत्र प्रक्रिया असते. कामगाराने परवानाधारक भरती संस्था किंवा मंजूर वैयक्तिक प्रक्रिया वापरावी, लिखित ऑफर व करार तपासावा, एक प्रत ठेवावी आणि प्रस्थानापूर्वी कामगार मान्यता मिळवावी. मान्यताप्राप्त वैद्यकीय तपासणी, विमा, प्रस्थानपूर्व माहिती सत्र आणि कल्याण निधीच्या पायऱ्या लागू होऊ शकतात. अधिकृत पावत्या आवश्यक आहेत. अनौपचारिक मध्यस्थ आणि सल्लागारांना भरती करण्याचा अधिकार नसतो. नेपाळमध्ये काम करणाऱ्या परदेशी नागरिकाला साधारणपणे नियोक्त्याचा कामगार परवाना आणि कामगाराची कामगार मान्यता आवश्यक असते. योग्य कौशल्याचा नेपाळी कामगार उपलब्ध नसल्यास, नियोक्त्याला देशभर जाहिरात आणि पुरावे द्यावे लागू शकतात; कराराधारित, राजनैतिक आणि मंजूर तांत्रिक प्रकरणांना अपवाद असू शकतात. रोजगारातील समस्यांसाठी Labour and Employment Office किंवा DOLOS कडे तक्रार, तपासणी, मध्यस्थी किंवा निर्णयासाठी जाता येते. Shramadhan कामगार हेल्पलाइन हा आणखी एक सहाय्य मार्ग आहे. सामूहिक वाद वाटाघाटी, मध्यस्थी आणि लवादातून पुढे जाऊ शकतात; संपासाठी कायदेशीर अटी लागू होतात. Labour Court न्यायनिर्णय हाताळते. करार, वेतनपावत्या, SSF नोंदी, नोटिसा आणि देयकांच्या पावत्या उपयुक्त पुरावे ठरतात. कामगार सामान्यतः लेखी राजीनामा देतो. नियोक्त्याने 15 दिवसांत तो स्वीकारावा किंवा उत्तर द्यावे; उत्तर न आल्यास राजीनामा स्वीकारलेला मानला जातो. नोटीस कालावधी चार आठवड्यांपर्यंतच्या रोजगारासाठी एक दिवस, चार आठवड्यांपेक्षा अधिक ते एका वर्षापर्यंत सात दिवस आणि एका वर्षापेक्षा अधिक रोजगारासाठी 30 दिवस आहे. रोजगार संपवण्यासाठी योग्य आणि पुरेसे कारण आवश्यक असते. कामगिरीच्या आधारावर समाप्ती करण्यापूर्वी किमान सलग तीन असमाधानकारक मूल्यमापने आणि आधीचे मूल्यमापन आवश्यक आहे. कर्मचारी कपात किंवा बंद करण्यासाठी कारण, तारीख आणि प्रभावित कामगारांची संख्या किमान 30 दिवस आधी जाहीर करावी; सेवेतल्या प्रत्येक वर्षासाठी एका महिन्याच्या मूलभूत वेतनाइतकी भरपाई आणि एका वर्षापेक्षा कमी कालावधीसाठी प्रमाणानुसार रक्कम द्यावी. गैरवर्तनासाठी योग्य प्रक्रिया आवश्यक असते; जमा गृह आणि आजारी रजेचा हिशेब कायद्यानुसार केला जातो. SSF सुरू ठेवणे किंवा त्यातून पैसे काढणे लागू योजना नियमांवर अवलंबून असते.