नेपालमा रोजगारी

नेपालमा रोजगारी भन्नाले कामदारको दृष्टिकोणबाट पारिश्रमिकका लागि गरिने काम समेटिन्छ। राष्ट्रिय ढाँचा रोजगारी सम्बन्धभर लागू हुन्छ, तर स्थानीय सेवा प्रवाह, क्षेत्रीय नियम, सम्झौताका सर्त, सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF) दर्ता र घरेलु वा वैदेशिक हैसियतले व्यावहारिक उत्तर बदल्न सक्छ। श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालय, श्रम तथा व्यवसायजन्य सुरक्षा विभाग (DOLOS), श्रम तथा रोजगार कार्यालय, स्थानीय रोजगार सेवा केन्द्र, SSF, वैदेशिक रोजगार विभाग (DOFE) र श्रम अदालतका जिम्मेवारी फरक छन्। रोजगारी नियमित, कार्य-आधारित, समय-आधारित, आकस्मिक वा अंशकालीन हुन सक्छ। लिखित सम्झौतामा पारिश्रमिक, सुविधा र कामका सर्त उल्लेख हुनुपर्छ। आकस्मिक कामबाहेक सामान्यतया लिखित सम्झौता चाहिन्छ, यद्यपि मौखिक रोजगारी व्यवस्थाले पनि रोजगारी सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्छ। तालिम व्यवस्था सामान्यतया एक वर्षभन्दा बढी हुँदैन र न्यूनतम पारिश्रमिक तथा सामाजिक सुरक्षाका प्रत्याभूति कायम रहन्छन्। काम सुरु भएपछि पारिश्रमिक सुरु हुन्छ र सामान्यतया भुक्तानी अन्तराल एक महिनाभन्दा बढी हुन हुँदैन। एक महिनाभन्दा कम काम तीन दिनभित्र भुक्तानी हुन्छ; आकस्मिक कामको भुक्तानी तुरुन्तै गरिन्छ। एक वर्षपछि वार्षिक ग्रेड कम्तीमा आधा दिनको आधारभूत पारिश्रमिक बराबर हुन्छ; सामूहिक सम्झौताबाहेक तलब घटाउन पाइँदैन। हालको राष्ट्रिय सूचनाले समेटेका चिया बगानबाहेकका क्षेत्रमा १७ जुलाई २०२५ देखि न्यूनतम पारिश्रमिक मासिक NPR 19,550 हो; यसमा NPR 12,170 आधारभूत पारिश्रमिक र NPR 7,380 महँगी भत्ता समावेश छन्। तोकिएका दर प्रतिदिन NPR 754, प्रतिघण्टा NPR 101 र अंशकालीन कामका लागि प्रतिघण्टा NPR 107 हुन्। पारिश्रमिक प्रत्येक दुई वर्षमा समीक्षा हुन्छ; फरक नियम लागू हुन सक्ने क्षेत्रमा सम्बन्धित सूचना जाँच्नुपर्छ। सामान्य कामको समय दिनमा बढीमा आठ घण्टा र हप्तामा ४८ घण्टा हो। पाँच घण्टापछि ३० मिनेट विश्राम पाइन्छ र यो काम गर्ने समयमै गनिन्छ; साप्ताहिक एक दिन बिदा र आधारभूत प्रतिघण्टा दरको १.५ गुणा अतिरिक्त समयको पारिश्रमिक पाइन्छ। अतिरिक्त समय दिनमा चार घण्टा र हप्तामा २४ घण्टासम्म सीमित छ। बिदामा प्रत्येक वर्ष १३ सार्वजनिक बिदा, महिलाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवससहित १४ दिन, प्रत्येक २० कार्यदिनमा एक दिन घर बिदा र वर्षमा १२ दिन सवेतन बिरामी बिदा पर्छन्। प्रसूति बिदामा कम्तीमा ६० दिन सवेतन बिदा हुन्छ; सम्बन्धित सर्त पूरा भए SSF बाट आधारभूत पारिश्रमिकको ६०% दरमा थप ३८ दिनसम्म सहायता हुन सक्छ। राति काम गर्ने महिलाका लागि रोजगारदाताले यातायातको व्यवस्था गर्नुपर्छ। लिङ्गको परवाह नगरी समान मूल्यको काममा समान पारिश्रमिक लागू हुन्छ। कामदारलाई व्यवसायजन्य सुरक्षा तथा स्वास्थ्य संरक्षण, व्यवसायजन्य रोगको उपचार र क्षतिपूर्ति, युनियनमा आबद्ध हुने र सामूहिक मोलमोलाइ गर्ने अधिकार हुन्छ। कम्तीमा १० कामदार भएका प्रतिष्ठानमा सामूहिक मोलमोलाइ समितिको व्यवस्था हुन्छ। SSF नेपालको सामाजिक सुरक्षा कोष हो। यसका योजनाले सम्बन्धित योजना-सर्तअन्तर्गत चिकित्सा, स्वास्थ्य तथा मातृत्व हेरचाह, दुर्घटना, अशक्तता, वृद्धावस्था, आश्रित परिवारको सहायता र बेरोजगारी सहायता समेट्छन्। सूचीकृत औपचारिक रोजगारदाताले योगदानयोग्य आधारभूत आम्दानीको २०% र कामदारले ११% योगदान गर्छन्; जम्मा ३१% हुन्छ। अनौपचारिक болон स्वरोजगार व्यक्तүүд ч सहभागी हुन सक्छन्, гэхдээ पहुँच र योजना-सर्त फरक हुन्छन्। रोजगारदाता छोडेपछि आफैँ योगदान जारी राख्न SSF पोर्टलले सहयोग गर्छ। देशभित्र रोजगारी खोज्दा रोजगारदाता, श्रम तथा रोजगार कार्यालय, श्रम बजार सूचना प्रणाली (LMIS), रोजगार सूचना केन्द्र र रोजगार सेवा केन्द्र उपयोग गर्न सकिन्छ। सीप र योग्यता दर्ता गर्ने तथा रोजगारदाताको मागसँग मिलान गर्ने सार्वजनिक रोजगार सेवामा स्थानीय सरकार कानुनी रूपमा संलग्न हुन्छन्। रोजगारीको हकसम्बन्धी ऐन २०७५ अन्तर्गत दर्ता भएको बेरोजगार व्यक्ति आर्थिक वर्षमा कम्तीमा १०० दिनको रोजगारीका लागि योग्य हुन सक्छ। प्रतिज्ञा गरिएको काम उपलब्ध नभए काम नदिइएका दिनका लागि निर्वाह भत्ता न्यूनतम पारिश्रमिकको बराबर रकमको ५०% हुन सक्छ; योग्यता र अन्य सर्त लागू हुन्छन्। प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम (PMEP), जसलाई राष्ट्रिय रोजगार प्रवर्द्धन कार्यक्रम पनि भनिन्छ, अस्थायी सार्वजनिक काम वा रोजगारी सहायता दिन्छ; यो नियमित स्थायी काम वा सबैका लागि बेरोजगारी भत्ता होइन। वैदेशिक रोजगारमा DOFE र वैदेशिक रोजगार सूचना व्यवस्थापन प्रणाली (FEIMS) मार्फत छुट्टै प्रक्रिया अपनाइन्छ। कामदारले इजाजतप्राप्त भर्ती एजेन्सी वा स्वीकृत व्यक्तिगत प्रक्रिया प्रयोग गर्नुपर्छ, लिखित प्रस्ताव र सम्झौता जाँच्नुपर्छ, एक प्रति आफूसँग राख्नुपर्छ र प्रस्थानअघि श्रम स्वीकृति लिनुपर्छ। स्वीकृत स्वास्थ्य परीक्षण, बीमा, प्रस्थानपूर्व अभिमुखीकरण र कल्याणकारी कोषसम्बन्धी प्रक्रिया लागू हुन सक्छन्। आधिकारिक रसिद चाहिन्छ। अनौपचारिक दलाल र परामर्शदातालाई नियुक्ति गराउने अधिकार हुँदैन। नेपालमा काम गर्ने विदेशी नागरिकलाई सामान्यतया रोजगारदाताको श्रम अनुमति र कामदारको श्रम स्वीकृति चाहिन्छ। उपयुक्त सीप भएको नेपाली कामदार उपलब्ध नभए रोजगारदाताले राष्ट्रिय विज्ञापन र सहायक प्रमाण जुटाउनुपर्ने हुन सक्छ; सन्धि, कूटनीतिक र स्वीकृत प्राविधिक अवस्थाहरू अपवाद हुन सक्छन्। रोजगारीसम्बन्धी समस्या श्रम तथा रोजगार कार्यालय वा DOLOS मा उजुरी, निरीक्षण, मध्यस्थता वा निर्णयका लागि लैजान सकिन्छ। श्रमाधान श्रम हेल्पलाइन अर्को सहायता माध्यम हो। सामूहिक विवाद वार्ता, मध्यस्थता र मध्यस्थ निर्णयमार्फत अघि बढ्न सक्छ; हडतालका लागि कानुनी सर्त लागू हुन्छन्। श्रम अदालतले न्यायिक निरूपण गर्छ। सम्झौता, तलब पर्ची, SSF अभिलेख, सूचना र भुक्तानी रसिद उपयोगी प्रमाण हुन्। कामदारले सामान्यतया लिखित राजीनामा दिन्छ। रोजगारदाताले १५ दिनभित्र स्वीकार वा जवाफ दिनुपर्छ; जवाफ नदिए राजीनामा स्वीकृत भएको मानिन्छ। सूचना अवधि चार हप्तासम्मको रोजगारीमा एक दिन, चार हप्ताभन्दा बढी तर एक वर्षसम्ममा सात दिन, र एक वर्षभन्दा बढीमा ३० दिन हुन्छ। सेवाबाट हटाउन उचित र पर्याप्त कारण चाहिन्छ। कार्यसम्पादनका आधारमा हटाउँदा कम्तीमा लगातार तीन असन्तोषजनक मूल्याङ्कन र त्यसअघिको मूल्याङ्कन प्रक्रिया चाहिन्छ। कर्मचारी कटौती वा बन्द गर्दा कारण, मिति र प्रभावित कामदारको संख्या कम्तीमा ३० दिनअघि खुलाउनुपर्छ; प्रत्येक सेवा वर्षका लागि एक महिनाको आधारभूत पारिश्रमिक र एक वर्षभन्दा कम अवधिका लागि अनुपातिक रकम क्षतिपूर्ति हुन्छ। दुराचारमा उचित प्रक्रिया चाहिन्छ; सञ्चित घर र बिरामी बिदाको हिसाब कानुनअनुसार मिलाइन्छ। SSF निरन्तरता वा रकम झिक्ने विषय लागू हुने योजना नियममा निर्भर हुन्छ।