नेपालमा स्वास्थ्य सेवा

नेपालको संविधानको धारा ३५ र जनस्वास्थ्य सेवा ऐन, २०७५ ले भेदभावबिना गुणस्तर सुनिश्चित स्वास्थ्य सेवामा पहुँच स्थापित गर्छन्। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय र स्वास्थ्य सेवा विभागले राष्ट्रिय नीति तथा कार्यक्रम समन्वय गर्छन्। प्रादेशिक स्वास्थ्य निर्देशनालय र प्रादेशिक स्वास्थ्य आपत्कालीन कार्य सञ्चालन केन्द्रहरूले सातै प्रदेशलाई सहयोग गर्छन्, जबकि स्थानीय सरकारले नगरपालिका स्वास्थ्य शाखा र स्थानीय संस्थामार्फत आधारभूत सेवा लागू गर्छन्। स्थानीय अवस्था र उपलब्ध कर्मचारीअनुसार स्वास्थ्य चौकी, सामुदायिक स्वास्थ्य एकाइ, सहरी स्वास्थ्य केन्द्र, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा केन्द्र वा आधारभूत अस्पतालबाट पहिलो सम्पर्कको सेवा पाइन्छ। सरकारी नीतिले प्रत्येक वडामा कम्तीमा एउटा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा एकाइ, प्रत्येक स्थानीय तहमा एउटा आधारभूत अस्पताल र करिब ३० मिनेटभित्र स्वास्थ्य संस्थामा पहुँचको लक्ष्य राखेको छ, तर भूगोल र स्रोतका कारण वास्तविक यात्रा समय असमान हुन्छ। प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा तथा बाह्य रोगी क्लिनिक (PHC/ORC) निश्चित वा मासिक तालिकामा सञ्चालन हुन सक्छन्। महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका (FCHVs), स्थानीय गैरसरकारी संस्था र सामुदायिक संरचनाले स्वास्थ्य शिक्षा, घरदैलो सेवा, अभिलेखीकरण र प्रेषणमा सहयोग गर्छन्। निःशुल्क BHS प्याकेजमा नियमित खोप, मातृ, नवजात तथा बाल स्वास्थ्य, गर्भावस्था र प्रसूति सेवा, पोषण, परिवार नियोजन, प्रजनन स्वास्थ्य, गर्भपतन सेवा, सरुवा रोग सेवा, नसर्ने रोगको हेरचाह, शारीरिक अपाङ्गता सेवा, मानसिक स्वास्थ्य, ज्येष्ठ नागरिक स्वास्थ्य, सामान्य आपत्कालीन सेवा र स्वास्थ्य प्रवर्द्धन समावेश छन्। प्रदेश र स्थानीय सरकारले थप सेवा दिन सक्छन्। राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमले BCG, पोलियो, पेन्टाभ्यालेन्ट खोप, रोटाभाइरस, न्यूमोकोकल खोप, दादुरा–रुबेला, जापानी इन्सेफलाइटिस, टाइफाइड र अभियानमा आधारित HPV खोपजस्ता खोप समेट्छ। स्थानीय संस्थाले आवश्यक परीक्षण वा उपचार गर्न नसके सामान्य प्रेषण मार्ग आधारभूत अस्पताल वा प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा केन्द्र र आवश्यक परे जिल्ला, प्रादेशिक, संघीय वा शिक्षण अस्पतालतर्फ जान्छ। राष्ट्रिय बिरामी प्रेषण निर्देशिका, २०८२ ले यस प्रक्रियालाई सहयोग गर्छ। प्रेषणको गुणस्तर, यातायात, उच्च तहका परीक्षण र बिरामी लिने संस्थाको क्षमता स्थानअनुसार फरक हुन्छ। स्वास्थ्य सेवा विभागको निर्देशिका, २०७७ अन्तर्गत टेलिमेडिसिनले स्थानीय सेवामा पूरक सहयोग गर्न सक्छ, तर प्रत्यक्ष शारीरिक परीक्षण चाहिने अवस्थामा त्यसको विकल्प हुँदैन र दर्तावाला स्वास्थ्यकर्मीबाट सेवा लिनुपर्छ। आधारभूत स्वास्थ्य सेवा मानक उपचार प्रोटोकल, २०७८ र आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा प्याकेजले रोकथाम, प्रारम्भिक जाँच, निदान, उपचार, पुनर्स्थापना, उपशामक सेवाका पक्ष र अनुगमन समेट्छन्, यद्यपि उपलब्ध सेवा संस्था र प्रदेशअनुसार फरक हुन्छ। उच्च रक्तचाप र मधुमेह बढ्दो चिन्ताका विषय हुन् भने सरुवा रोग पनि सान्दर्भिक छन्। नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीले मानसिक स्वास्थ्यलाई सामान्य सेवामा पनि समेटेको छ र mhGAP-आधारित सेवा, जिल्ला प्रेषण, मनोसामाजिक सहयोग र छारेरोगसम्बन्धी सेवा विस्तार गर्दैछ। पहुँच सहरी र बढी स्रोत भएका क्षेत्रमा बढी केन्द्रित छ। राष्ट्रिय आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन 1166 मा सम्पर्क गर्न सकिन्छ। परोपकार प्रसूति तथा स्त्रीरोग अस्पतालले सन् २०२४ मा नेपालको पहिलो छुट्टै मातृ मानसिक स्वास्थ्य बहिरङ्ग एकाइ सुरु गर्‍यो। स्वास्थ्य आपत्कालीन कार्य सञ्चालन केन्द्र र प्रादेशिक केन्द्रमार्फत आपत्कालीन सेवाको राष्ट्रिय समन्वय हुन्छ। तोकिएका तथा सहायक अस्पताल, आपत्कालीन चिकित्सा टोली र आपत्कालीन सामग्रीले प्रतिक्रिया सहयोग गर्छन्। HEOC ले 102 लाई एम्बुलेन्स नेपालका रूपमा उल्लेख गरेको छ, तर क्षेत्रअनुसार यातायात उपलब्धता र यात्रा समय फरक पर्ने तथा पहाड, बाढी, पहिरो, भूकम्प र मौसमी अवरोधले असर गर्न सक्ने भएकाले स्थानीय अवस्था जाँच्नुपर्छ। स्वास्थ्य संस्थाले आपत्कालीन बिरामीलाई अस्वीकार गर्न मिल्दैन; आवश्यक क्षमता नभए तत्काल उपचार सुरु गरेर प्रेषणको व्यवस्था गर्नुपर्छ। आवश्यक औषधिको राष्ट्रिय सूचीको छैटौँ संशोधन, २०२१ ले आवश्यक उपचारका लागि लक्षित औषधि परिभाषित गर्छ। सरकारी आपूर्ति, नसर्ने रोगका निःशुल्क औषधि, प्रयोगशाला सेवा, निदान उपकरण र विशेषज्ञ कर्मचारी सबै ठाउँमा समान रूपमा उपलब्ध छैनन्। निजी औषधि पसल र सेवा प्रदायकले कमी पूरा गर्न सक्छन्, तर प्रत्यक्ष खर्च लाग्न सक्छ। सूचीबद्ध BHS प्याकेज कानुनी रूपमा निःशुल्क भए पनि उच्च तह वा प्याकेजबाहिरको उपचार, निजी सेवा, यातायात, निदान परीक्षण र सार्वजनिक प्रणालीबाट उपलब्ध नभएका औषधिको शुल्क तिर्नुपर्ने हुन सक्छ। प्रतीक्षा र यात्रा समय भूभाग, मौसम, प्रेषण क्षमता र स्थानीय कर्मचारीमा निर्भर गर्छ। उपचारपछि चिकित्सकीय रूपमा उपयुक्त भए अनुगमनका लागि स्थानीय BHS संस्थामा फर्कन सकिन्छ। प्रेषणपछि अनुगमन, प्रसूतिपछिका घरभेट, छनोट भएका घरमै आधारित ज्येष्ठ नागरिक हेरचाह, दीर्घरोग समीक्षा र मनोसामाजिक सहयोग स्थानीय वा जिल्ला सेवामार्फत उपलब्ध हुन सक्छ। अर्को सेवा प्रदायकले उपलब्ध जानकारीका आधारमा उपचार निरन्तरता दिन सकोस् भनेर प्रेषण कागजात, औषधि सिफारिस, परीक्षण नतिजा र डिस्चार्ज निर्देशन एकै ठाउँमा राख्नुहोस्।