नेपालमा फुर्सदका गतिविधि

नेपालका प्रमुख फुर्सदका गतिविधिमा पदयात्रा, पर्वतारोहण, चट्टान आरोहण, र्‍याफ्टिङ, कयाकिङ, क्यानोइङ, प्याराग्लाइडिङ, अल्ट्रालाइट उडान, माउन्टेन बाइकिङ, बन्जी जम्पिङ, क्यान्योनिङ र गल्फ पर्छन्। सगरमाथा, अन्नपूर्ण र लाङटाङ क्षेत्रका साथै कञ्चनजङ्घा, डोल्पो, मनास्लु, मुस्ताङ, रारा र खप्तडमा पदयात्रा विशेष महत्त्वपूर्ण छ। सम्पदा पदमार्ग र करिब १,७०० किलोमिटर लामो ग्रेट हिमालयन ट्रेलले देश घुम्ने थप बाटा दिन्छन्। भ्रमणको लम्बाइ र कठिनाइ मार्गयोजना, उचाइ, मौसम र ऋतुमा निर्भर हुन्छ। वसन्त र शरद मुख्य पर्वतीय मौसम हुन्। नेपाल पर्यटन बोर्ड (NTB) ले पर्यटन प्रवर्द्धनमा सहयोग गर्छ र पर्यटकीय गतिविधि, गन्तव्य तथा कार्यक्रमको जानकारी प्रकाशित गर्छ। राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (NSC) र दर्ता भएका खेल संघले औपचारिक खेलकुद समेट्छन्। मनोरञ्जनात्मक खेलकुदको सुविधा तथा पहुँच क्लब, स्थल र कार्यक्रमअनुसार हुन्छ; देशभर लागू एउटै पहुँच वा मूल्य प्रणाली छैन। काठमाडौंको दशरथ रङ्गशालामा फुटबल, एथलेटिक्स र राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रम हुन्छन्; क्षमता करिब १५,००० हो। संरक्षित क्षेत्रका गतिविधिमा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग (DNPWC), निकुञ्ज कार्यालय र स्थानीय निकाय संलग्न हुन्छन्। संरक्षित क्षेत्रमा प्रवेशअघि निकुञ्ज प्रवेश अनुमति चाहिन्छ; शुल्क क्षेत्र र राष्ट्रियताअनुसार फरक हुन्छ। NTB शुल्क तालिकाका सामान्य उदाहरणमा नेपाली नागरिकलाई करिब NPR 100, सार्क नागरिकलाई करिब NPR 500 देखि 1,500 र अन्य विदेशी आगन्तुकलाई करिब NPR 1,000 देखि 3,000 पर्छ; १० वर्षमुनिका बच्चालाई प्रायः निःशुल्क प्रवेश हुन्छ। क्षेत्रअनुसार शुल्क फरक हुन सक्छ र स्थानीय जानकारी बदलिन सक्छ। भ्रमणमा अनुमति साथमा राख्नुपर्छ र वन्यजन्तुलाई बाधा दिनु हुँदैन। ढोरपाटन नेपालको एकमात्र इजाजतप्राप्त सिकार क्षेत्र हो। हालका NTB नियमअनुसार निश्चित संरक्षित क्षेत्र र हिमाली पदयात्रा मार्गमा इजाजतप्राप्त गाइड र एजेन्सीले जारी गरेको TIMS ई-कार्ड चाहिन्छ। TIMS को अर्थ पदयात्री सूचना व्यवस्थापन प्रणाली अनुमति हो; उल्लेखित शुल्क सार्क नागरिकलाई NPR 1,000 र अन्य राष्ट्रियतालाई NPR 2,000 हो, तर मार्ग र हालका नियम लागू हुन्छन्। प्रतिबन्धित क्षेत्रमा अध्यागमन विभागमार्फत पदयात्रा अनुमति चाहिन्छ। पर्वतारोहण अभियानमा पर्यटन उद्योग महाशाखा वा नेपाल पर्वतारोहण संघमार्फत अभियानअघि रोयल्टी तिर्नुपर्छ। हरेक पदमार्गमा एउटै आवश्यकता लागू नहुने भएकाले प्रस्थानअघि ठ्याक्कै मार्गका नियम जाँच्नुहोस्। पुरातत्त्व विभाग (DoA) ले राष्ट्रिय संग्रहालय, मुद्राशास्त्र संग्रहालय, हनुमानढोका, पाटन, भक्तपुर, गोरखा, कपिलवस्तु, नुवाकोट र नारायणहिटीलगायतका संग्रहालय तथा संरक्षित स्मारक व्यवस्थापन वा समर्थन गर्छ। सम्पदा प्रवेश शुल्क राष्ट्रियता र स्थलअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि काठमाडौं दरबार क्षेत्रमा नेपाली नागरिकलाई NPR 1,000 र सार्क नागरिकलाई NPR 500; राष्ट्रिय संग्रहालयका उल्लेखित आगन्तुक श्रेणीका लागि NPR 150, NPR 50 र NPR 25 छन्। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका उदाहरण शुल्क NPR 2,000, NPR 1,000 र NPR 150 तथा 13% VAT छन्। उपलब्ध तालिकाअनुसार राष्ट्रिय संग्रहालय मंगलबार बन्द हुन्छ र सोमबार 10:30 देखि 14:00 सम्म मात्र खुल्छ। सांस्कृतिक गतिविधि तथा चाडपर्वमा दशैं, तिहार, इन्द्रजात्रा, छठ, गाईजात्रा, तीज र जनैपूर्णिमा पर्छन्। तिनका मिति विक्रम संवत् वा चन्द्र पात्रोअनुसार हुन्छन् र स्थानअनुसार फरक पर्न सक्छन्। सार्वजनिक सहभागिता सामान्यतः खुला हुन्छ, तर धार्मिक चलन, पहिरन अपेक्षा, जुलुसका प्रतिबन्ध र भीडको अवस्थालाई सम्मान गर्नुपर्छ। सांस्कृतिक फुर्सदमा परम्परागत हस्तकला, संगीत, नृत्य, मुखौटा, गाउँ भ्रमण, सम्पदा पदयात्रा, संग्रहालय भ्रमण र कार्यशाला पनि पर्छन्। यी गतिविधि राष्ट्रिय पाठ्यक्रममार्फतभन्दा स्थानीय वा निजी सेवा प्रदायकबाट आयोजना हुने गर्छन्। होमस्टे र सामुदायिक पर्यटनले गाउँ भ्रमण, खानाको अनुभव, सम्पदा पदयात्रा, स्थानीय कथा र हस्तकलामार्फत फुर्सदलाई स्थानीय पाहुना तथा समुदायसँग जोड्छन्। पहुँच सामान्यतः होस्ट, सामुदायिक समूह वा निजी प्रदायकमार्फत मिलाइन्छ। गुणस्तर, मूल्य र बुकिङ अभ्यास देशभर मानकीकृत छैनन्। संरक्षित क्षेत्रमा पर्यटन आम्दानीको करिब ३०% देखि ५०% सम्बन्धित व्यवस्थाअनुसार बफर-जोन समुदाय, जैविक विविधता, सामुदायिक विकास र आम्दानीमा सहयोग गर्न सक्छ। बाहिर निस्कने र मनोरञ्जनका विकल्प विशेष गरी काठमाडौं उपत्यका, पोखरा, जनकपुर, चितवन र लुम्बिनीमा केन्द्रित छन्। रेस्टुरेन्ट, रात्रिजीवन, क्लब, किनमेल, सहर भ्रमण र कार्यक्रम अधिकांशतः निजी तथा व्यावसायिक हुन्। खुल्ने समय, प्रवेश मूल्य, उमेर नियम र स्थलका नियम सेवा प्रदायक वा कार्यक्रमअनुसार निर्भर हुन्छन्। फुर्सद तथा मनोरञ्जनमा ध्यान, आयुर्वेद, पञ्चकर्म, ध्वनि ध्यान, तातोपानीका मुहान, रमणीय पर्वतीय दृश्यस्थल, सूर्योदय तथा सूर्यास्त अवलोकन, चरा तथा पुतली अवलोकन, बगैँचा, चिडियाखाना र नौकाविहार पनि पर्छन्। स्वास्थ्य-वर्द्धक वा धार्मिक अभ्यास फुर्सदका गतिविधि हुन सक्छन्, तर जानकारीले चिकित्सकीय प्रभावकारिता प्रमाणित गर्दैन। सहरी तथा लामो दूरीको यात्रामा सामान्यतः बस, मिनिबस, माइक्रोबस, तीनपाङ्ग्रे सवारी र ट्याक्सी प्रयोग हुन्छन्। घरेलु उडानले प्रमुख गन्तव्य जोड्छन्। मौसम, सडक अवस्था र उडान सञ्चालनअनुसार यात्रा समय तथा सेवाको विश्वसनीयता बदलिन्छ; त्यसैले मार्गयोजनामा व्यवहारिक अतिरिक्त समय राख्नुहोस्। दर्ता भएका यातायात तथा पर्यटन प्रदायक, होटल, लज र अधिकृत सवारीले व्यवस्थित गतिविधिका लागि सुरक्षित आधार दिन्छन्। पर्वतीय भ्रमणमा विशेष स्वास्थ्य योजना चाहिन्छ। करिब २,५०० मिटरभन्दा माथि तीव्र पर्वतीय रोगको जोखिम हुन्छ। त्यो उचाइभन्दा माथि सुत्ने उचाइ सामान्यतः प्रतिदिन करिब ३०० देखि ५०० मिटर मात्र बढाउनुपर्छ र थप हरेक १,००० मिटर उचाइ चढेपछि एक आराम दिन राख्नुपर्छ। लक्षण बिग्रिए तुरुन्त तल झर्नुपर्छ। मौसमी हिमाली सहायता केन्द्र पेरिचेमा करिब ४,२५० मिटर र मनाङमा करिब ३,५५० मिटरमा चल्छन्। पर्यटक प्रहरी काठमाडौं उपत्यका र पोखरामा चौबीसै घण्टा काम गर्छ; पर्यटक प्रहरी हटलाइन ११४४, नेपाल प्रहरी १०० र ट्राफिक सहायता १०३ हो। फुर्सदका गतिविधिमा स्थानीय कानुन, धार्मिक अभ्यास, चलन र सांस्कृतिक मान्यता लागू हुन्छन्।