नेपाळमधील स्थलांतर कायदा

गृह मन्त्रालयांतर्गत स्थलांतर विभाग नेपाळमधील बहुतेक स्थलांतरविषयक बाबी प्रशासित करतो. काम, गुंतवणूक, शिक्षण, कौटुंबिक पुरावे किंवा स्थानिक नोंदणी असलेल्या प्रकरणांत नेपाळी राजनैतिक मिशन, स्थलांतर कार्यालये व प्रवेशबिंदू, कामगार विभाग, उद्योग विभाग, शिक्षण मन्त्रालय आणि स्थानिक प्राधिकरणेही कार्य करतात. मुख्य कायदेशीर चौकटीत इमिग्रेशन ऐन २०४९ आणि इमिग्रेशन नियम २०५१ यांचा समावेश होतो. परदेशी नागरिकाने अनुमत उद्देशासाठी व्हिसा वापरावा आणि त्याच्या अटी पाळाव्यात. पर्यटक व्हिसावर भेट देता येते; मात्र पगारी किंवा विनापगारी काम करता येत नाही. स्थलांतर विभागाच्या चालू शुल्क तक्त्यात १५ दिवसांसाठी USD ३०, ३० दिवसांसाठी USD ५० आणि ९० दिवसांसाठी USD १२५ नमूद आहेत; मुदतवाढीसाठी दररोज USD ३ आणि उशिरा शुल्क भरल्यास दररोज आणखी USD ५ लागू होऊ शकतात. मुदतवाढीसह व्हिसा वर्षातील पर्यटक मुक्कामाची कमाल मर्यादा १५० दिवस आहे. शिक्षण, काम, व्यवसाय, कुटुंब आणि इतर दीर्घकालीन उद्देशांसाठी साधारणतः गैर-पर्यटक व्हिसा किंवा दुसरी विशिष्ट श्रेणी आवश्यक असते. विद्यार्थी व्हिसासाठी प्रवेशाचा दस्तऐवज आणि शिक्षण मन्त्रालयची शिफारस आवश्यक आहे. नियमांनुसार अर्जदारासाठी वर्षाला USD ३,००० आणि प्रत्येक अवलंबितासाठी USD २,००० इतका बँक पुरावा मागितला जातो. नूतनीकरणासाठी साधारणतः प्रगती अहवाल आवश्यक आहे. पदवी शिक्षणाच्या मासिक शुल्काबाबत स्रोतांत वेगवेगळे आकडे आहेत; त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी चालू शुल्क निश्चित करा. कामाच्या व्हिसासाठी संबंधित मंत्रालयाची शिफारस, कामगार परवाना आणि गृह मन्त्रालयासोबतचा कामाचा करार आवश्यक आहे. नियुक्तीपत्र किंवा करार, कर चुक्ता प्रमाणपत्र आणि काही संस्थांसाठी समाजकल्याण परिषदेसोबतचा करारही महत्त्वाचा असतो. काम मंजूर उद्देशापुरते मर्यादित असते. चालू मासिक शुल्क सरकारी संलग्न कामासाठी USD ३०, दात्यांच्या निधीवरील कामासाठी USD ५० आणि इतर संस्थांसाठी USD ७५ आहे. पुन्हा प्रवेशासाठी एकदा प्रवेश परवान्याला USD २० किंवा अनेकदा प्रवेशासाठी USD ६० अतिरिक्त लागतात. व्यवसाय व्हिसा गुंतवणूक किंवा व्यावसायिक कामाशी जोडलेला असतो. चालू शुल्क श्रेणी गुंतवणुकीवर अवलंबून आहे: NRS १० दशलक्षपेक्षा कमी गुंतवणुकीसाठी दरमहा USD ३०, वर्षाला USD ३०० किंवा पाच वर्षांसाठी USD १,०००; NRS १० दशलक्षपेक्षा अधिक गुंतवणुकीसाठी दरमहा USD १०, वर्षाला USD १०० किंवा पाच वर्षांसाठी USD ३००; NRS १०० दशलक्षपेक्षा अधिक गुंतवणुकीसाठी चालू तक्त्यात शुल्क नाही. लागू मंजुरी आणि अटींच्या अधीन राहून एकदाच दिलेला व्हिसा कमाल पाच वर्षे वैध असू शकतो. विवाह आणि नाते व्हिसासाठी विवाह नोंदणी प्रमाणपत्र, नेपाळी जोडीदाराचे नागरिकत्व दस्तऐवज किंवा स्थानिक संस्थेने दिलेले नातेसंबंध प्रमाणपत्र यांसारखे पुरावे वापरले जातात. प्रत्यक्ष उपस्थिती आवश्यक असू शकते. कौटुंबिक नाते निवासाला आधार देऊ शकते; पण त्यातून नेपाळी नागरिकत्व किंवा कामाचा हक्क आपोआप मिळत नाही. कामासाठी तरीही कामगार परवाना आवश्यक असतो. नेपाळी वंशाच्या परदेशी नागरिकाला संबंधित NRN कार्ड किंवा NRN नागरिकत्व असल्यास NRN व्हिसा मिळू शकतो. NRN म्हणजे अनिवासी नेपाळी. नियमांनुसार या व्हिसामुळे निवास, व्यवसाय, शिक्षण, अध्यापन किंवा संशोधन करता येते आणि तो दहा वर्षांपर्यंत दिला जाऊ शकतो. कार्ड किंवा NRN नागरिकत्व असले तरी व्हिसा आवश्यक आहे, असे स्थलांतर विभागाच्या चालू माहितीत नमूद आहे; NRN कार्ड वैध असेपर्यंत शुल्क नसल्याचेही तक्त्यात दिले आहे. निवासी व्हिसा हा नूतनीकरणयोग्य तात्पुरता दर्जा आहे; सर्वसाधारण कायमस्वरूपी निवास नाही. मान्यताप्राप्त आंतरराष्ट्रीय ख्याती, उल्लेखनीय आर्थिक, सामाजिक किंवा सांस्कृतिक योगदान, किमान USD १००,००० ची एकरकमी औद्योगिक गुंतवणूक किंवा व्यवसाय न चालवता नेपाळमध्ये वास्तव्य या संभाव्य आधारांमध्ये येतात. व्यवसाय न करण्याच्या आधारासाठी वार्षिक उत्पन्न किंवा USD २०,००० बँक निधी, चारित्र्य प्रमाणपत्र, दूतावासाची ना-हरकत पुष्टी, आरोग्य प्रमाणपत्र आणि निवृत्तीच्या आधारासाठी वय ६० किंवा अधिक असल्याचा पुरावा आवश्यक असू शकतो. पहिल्या वर्षासाठी गृह मन्त्रालयची मंजुरी लागते; नूतनीकरण स्थलांतर विभाग हाताळतो. आधारानुसार चालू शुल्क वेगळे असते: गुंतवणूकदारांसाठी व्हिसा जारी करताना USD २०० आणि प्रत्येक नूतनीकरण वर्षासाठी USD १००; व्यवसाय न करणाऱ्या व्यक्तीसाठी जारी करताना USD ७०० आणि नूतनीकरणासाठी USD १,२००. अर्जांसाठी सामान्यतः वैध पासपोर्ट आणि व्हिसा, लागू असल्यास ऑनलाइन अर्ज किंवा इलेक्ट्रॉनिक प्रवास प्राधिकरण, सहाय्यक शिफारशी आणि उद्देशानुसार परवाने आवश्यक असतात. तपासलेल्या माहितीनुसार शिफारशीवरील निर्णयाला सात दिवस लागू शकतात. सहा महिन्यांपेक्षा जास्त गैर-पर्यटक मुक्कामासाठी उपस्थिती नोंदणी प्रमाणपत्र आणि त्याचे नूतनीकरण आवश्यक आहे. पत्त्यातील बदल कळवणे आवश्यक आहे. १२० दिवसांपेक्षा अधिक मुक्कामानंतर तीन दिवसांपेक्षा जास्त काळ दुसऱ्या ठिकाणी गेल्यास स्थानिक पोलिसांकडे नोंदणी लागू होऊ शकते. कागदपत्रे व परवाने त्वरित दाखवता येतील अशी ठेवावीत. तपासलेल्या स्थलांतर स्रोतांत सर्वसाधारण एकात्मता परीक्षेचा नेपाळमध्ये थेट समतुल्य पर्याय नाही. त्याऐवजी विशिष्ट व्हिसा किंवा कायदेशीर दर्जाच्या अटी पाळण्यावर भर आहे. संरक्षण व्यवस्था विखुरलेली आहे: नेपाळ १९५१ च्या निर्वासित कराराचा किंवा १९६७ च्या प्रोटोकॉलचा पक्षकार नाही आणि सर्वसमावेशक राष्ट्रीय आश्रय व निर्वासित कायद्याचा पुरावा आढळला नाही. UNHCR नोंदणी आणि दर्जा निर्धारण या सरकारी व प्रशासकीय व्यवस्थांसोबत चालतात; भूतानी, तिबेटी आणि शहरी प्रकरणांची परिस्थिती वेगळी असते. या व्यवस्थांमुळे निवास, कामाची परवानगी किंवा सर्वसाधारण अपीलचा हक्क हमखास मिळत नाही. कागदपत्रांशिवाय असलेल्या व्यक्तींना नजरकैद, दंड किंवा हकालपट्टीचा धोका असू शकतो. तपासलेल्या स्थलांतर विभागाच्या माहितीत सर्वसाधारण कायमस्वरूपी निवास परवाना किंवा वर्षांच्या निवासावर आधारित व्यवस्था नाही. नागरिकत्व हा स्वतंत्र कायदेशीर दर्जा आहे. नेपाळी आई किंवा वडिलांमुळे वंशपरंपरेने नागरिकत्व मिळू शकते. नेपाळी नागरिकाशी विवाह केलेली परदेशी महिला लागू पुरावे आणि प्रक्रियांनुसार नैसर्गिकीकरण मागू शकते. सर्वसाधारण नैसर्गिकीकरणाच्या निकषांत नेपाळी किंवा दुसरी स्थानिक भाषा येणे, नेपाळशी व्यावसायिक संबंध, इतर नागरिकत्वाचा त्याग किंवा त्यासंबंधी घोषणा, किमान १५ वर्षांचा निवास, परस्परता, चांगले चारित्र्य आणि मानसिक स्वास्थ्य यांचा समावेश आहे. परदेशी नैसर्गिकीकरणामुळे आधीच्या नेपाळी नागरिकत्वावर परिणाम होऊ शकतो; नमूद नियमांनुसार परदेशी नागरिकत्व घेतल्यास नेपाळी नागरिकत्व गमावले जाते. माजी नागरिक किंवा त्यांचे वंशज NRN नागरिकत्वासाठी पात्र ठरू शकतात; त्यातून आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक हक्क मिळतात, पण ते पूर्ण नागरिकत्वासमान नाही. इमिग्रेशन ऐनांतर्गत येणाऱ्या प्रकरणांत स्थलांतर अधिकारी तपास, अटक, झडती आणि कागदपत्रे जप्त करू शकतात. न्यायालयाच्या परवानगीने २५ दिवसांपर्यंत नजरकैद होऊ शकते. महासंचालक सरकारच्या मंजुरीने हकालपट्टीचा आदेश देऊ शकतात आणि पुन्हा प्रवेशबंदी लागू होऊ शकते. कलम १०(४) अंतर्गत शिक्षेसाठी तपासलेल्या माहितीत NRS ५०,००० पर्यंत दंड आणि इतर देय रकमांची शक्यता नमूद आहे. त्या शिक्षेविरुद्ध ३५ दिवसांत अपीलीय न्यायालयात अपील करता येते. नागरिकत्व काढून घेण्याच्या निर्णयाविरुद्ध ३५ दिवसांत नेपाळ सरकारकडे याचिका करता येते. प्रत्येक स्थलांतर निर्णयासाठी सर्वसाधारण प्रशासकीय अपील प्रक्रिया असल्याचा पुरावा नाही; उपलब्ध उपाय निर्णय आणि त्याच्या कायदेशीर आधारावर अवलंबून असतो.