નેપાળમાં શ્રમબજાર

નેપાળના શ્રમબજારમાં કામ પૂરું પાડતા લોકો, કામદારો શોધતી કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ, સ્વરોજગાર લોકો, ઘરેલુ સાહસો અને જાહેર રોજગાર કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે. યુવા, શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય, National Statistics Office, Department of Labour and Occupational Safety, Department of Foreign Employment અને સ્થાનિક સરકારો નીતિ, આંકડા, શ્રમ સુરક્ષા, વિદેશી રોજગાર અને સેવા વિતરણની વહેંચાયેલી જવાબદારીઓ સંભાળે છે. 2021ની National Population and Housing Censusમાં 10 કે તેથી વધુ ઉંમરના 14,983,310 લોકો માટે અગાઉના 12 મહિનાની આર્થિક પ્રવૃત્તિ નોંધાઈ હતી. તેમાં 11,038,105 લોકોને સામાન્ય રીતે આર્થિક રીતે સક્રિય ગણવામાં આવ્યા; તેમાં 10,270,447 સામાન્ય રીતે રોજગારમાં હતા, એટલે સક્રિય જૂથના 93.05%, અને 767,658 સામાન્ય રીતે બેરોજગાર હતા, એટલે 6.95%. 2022/23નો ઘરેલુ જીવનધોરણ સર્વે ઘરગથ્થુ અને શ્રમબજારની વધુ નવી ઝલક આપે છે. સંશોધન પૂરું થયું ત્યારે ચોથો Nepal Labour Force Survey હજી માહિતી એકત્ર કરતો હતો, તેથી તેના પરિણામો ઉપલબ્ધ નહોતા. જૂના શ્રમબળના આંકડાઓને વર્તમાન અંદાજ તરીકે ન લેવા જોઈએ. વસ્તીગણતરી આધારિત રચનામાં કૃષિ, વનસંવર્ધન અને માછીમારી રોજગારના 57.3% હતા. મોટર વાહન સમારકામ સહિત જથ્થાબંધ અને છૂટક વેપારના 12.5%, બાંધકામના 8.1%, અન્ય સેવાઓના 3.9% અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રના 3.8% હતા. સંસ્થાકીય ક્ષેત્ર મુજબ ઘરેલુ સાહસો કામના 61.8%, બિન-નાણાકીય કંપનીઓ 32.7%, સરકાર 3.9%, નાણાકીય કંપનીઓ 1.1% અને બિનનફાકારક સંસ્થાઓ 0.4% માટે જવાબદાર હતી. આ રચના સમજાવે છે કે પોતે કામ કરવું અને અનૌપચારિક વ્યવસ્થા શા માટે વ્યાપક છે. મુખ્ય વ્યવસાય જૂથોમાં કુશળ કૃષિ, વન અને માછીમારીનું કામ 50.1%, પ્રાથમિક કામ 23%, સેવા અને વેચાણ 5.8%, હસ્તકલા અને સંબંધિત વ્યવસાયો 5.6%, વ્યવસ્થાપકો 5.1%, વ્યવસાયિક નિષ્ણાતો 3.8%, પ્લાન્ટ અને મશીન સંચાલકો 2.7%, ટેકનિશિયન અને સહાયક નિષ્ણાતો 1.9%, કારકુની કામ 1.3% અને સશસ્ત્ર દળોનું કામ 0.7% હતું. કામની સ્થિતિ પ્રમાણે 55.3% સ્વખાતા કામદારો, 28.6% કર્મચારીઓ, 14.5% ફાળો આપતા પરિવારના સભ્યો અને 1.4% નોકરીદાતાઓ હતા. 2017/18ના જૂના શ્રમબળ સર્વેના ઔપચારિક અને અનૌપચારિક ક્ષેત્રના વિભાજનમાં અનૌપચારિક ક્ષેત્રનું કામ 62.2% અને ઔપચારિક ક્ષેત્રનું 37.8% હતું. રોજગારની અલગ વ્યાખ્યા વાપરતાં રોજગારમાંથી 84.6% અનૌપચારિક અને 15.4% ઔપચારિક હતું. આ આંકડાઓ નવીન સર્વેથી જુદી વ્યાખ્યાઓ પર આધારિત છે. એ જ ઐતિહાસિક સર્વેમાં શ્રમબળ ભાગીદારીનો દર 38.5% હતો: પુરુષો માટે 53.8% અને મહિલાઓ માટે 26.3%; બેરોજગારી 11.4% હતી: પુરુષો માટે 10.3% અને મહિલાઓ માટે 13.1%; શ્રમનું ઓછું ઉપયોગ 39.2% હતું. કર્મચારીઓની મધ્યક માસિક આવક નેપાળી રૂપિયા (NPR) 15,208 હતી, જ્યારે પુરુષો માટે NPR 18,000 અને મહિલાઓ માટે NPR 12,000 હતી. આ આવકો ઐતિહાસિક સૂચક છે, હાલનું કાનૂની લઘુત્તમ વેતન નથી. નેપાળના સાત પ્રાંતોમાં પ્રાદેશિક તકો જુદી છે. બાગમતીમાં વૈવિધ્યસભર વેતનયુક્ત કામ, સેવાઓ અને ઉદ્યોગનું સૌથી વધુ કેન્દ્રીકરણ છે. મધેશમાં કૃષિનું પ્રમાણ વધુ છે. ગંડકીમાં રહેઠાણ અને પ્રવાસન ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. કર્ણાલી અને સુદૂરપશ્ચિમમાં આર્થિક વૈવિધ્ય ઓછું અને પહોંચની મર્યાદાઓ વધુ છે. પ્રાંત, જિલ્લો અને સ્થાનિક સ્તરના આંકડાઓ વધુ વિગત બતાવી શકે છે, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં લાગુ પડે એવો એકસરખો પ્રાદેશિક વેતન દર નથી. તકનીકી અને વ્યાવસાયિક શિક્ષણ કેટલાક કામદારોને શ્રમબજાર સાથે જોડે છે. Council for Technical Education and Vocational Training, જેને CTEVT કહેવાય છે, ડિપ્લોમા અને પ્રાવિણ્ય પ્રમાણપત્ર સ્તરના કાર્યક્રમો, પ્રી-ડિપ્લોમા તથા Technical School Leaving Certificate કાર્યક્રમો, ટૂંકા અભ્યાસક્રમો અને એપ્રેન્ટિસશિપ અથવા દ્વિ-અભ્યાસ કાર્યક્રમો આપે છે. ડિપ્લોમા સામાન્ય રીતે ત્રણ વર્ષ ચાલે છે. પ્રી-ડિપ્લોમા કાર્યક્રમો સામાન્ય રીતે 12 મહિના પછી છ મહિનાની કામ પરની તાલીમ અથવા ત્રણ વત્તા એક વર્ષ જેવી લાંબી ગોઠવણ વાપરે છે; તે કાર્યક્રમ પ્રમાણે બદલાય છે. ટૂંકા અભ્યાસક્રમો સામાન્ય રીતે આશરે 140થી 550થી વધુ કલાક ચાલે છે. પ્રવેશ માટે School Education Examination અથવા જૂની School Leaving Certificateમાં પાસ કે હાજરી સાથે કાર્યક્રમ-વિશિષ્ટ ગુણ અથવા પ્રવેશ પરીક્ષા જરૂરી હોઈ શકે છે. ફી અને ઉપલબ્ધ બેઠકો સંસ્થા પ્રમાણે બદલાય છે. National Skill Testing Board કૌશલ્ય પરીક્ષણ અને પ્રમાણન આપે છે; Nepal Vocational Qualifications System વિકસાવવામાં અને પરિવર્તન પ્રક્રિયામાં છે, તે સર્વવ્યાપી ફરજિયાત લાઇસન્સ વ્યવસ્થા નથી. Department of Labourનું જાહેર Jobkhoj પોર્ટલ, તમામ 753 સ્થાનિક સ્તરે Employment Service Centres, CTEVT Training Information Portal, ખાનગી ભલામણો અને અનૌપચારિક નેટવર્ક મારફતે નોકરીનો મેળાપ થાય છે. Prime Minister Employment Programme અને National Employment Promotion Programme બેરોજગારોને ટૂંકા ગાળાના જાહેર કામ અથવા કામ બદલ રોકડ સહાય માટે નોંધે છે અને 100 દિવસનો નીતિગત લક્ષ્યાંક ધરાવે છે. સ્વરોજગાર પણ મોટો માર્ગ છે. નોંધણી કે તાલીમથી આપમેળે નોકરી મળતી નથી; શિક્ષણ, લિંગ, પ્રાંત, ઇન્ટરનેટ જોડાણ અને સ્થળાંતરના નિર્ણયોથી પહોંચ પ્રભાવિત થાય છે. કર્મચારીઓ માટે શ્રમ અધિનિયમ 2074 લઘુત્તમ ધોરણો, કરારો, કામ શરૂ થાય ત્યારથી વેતન, રજા, સામાજિક સુરક્ષા અને વ્યવસાયજન્ય સલામતી તથા આરોગ્યનું કાનૂની માળખું આપે છે. 1 શ્રાવણ 2082થી ચા બગીચા બહાર દર્શાવેલું લઘુત્તમ વેતન દર મહિને NPR 19,550 છે; તેમાં NPR 12,170 મૂળ વેતન અને NPR 7,380 મોંઘવારી ભથ્થું છે. સમકક્ષ દર દરરોજ NPR 754, પ્રતિ કલાક NPR 101 અને અંશકાલીન કામ માટે પ્રતિ કલાક NPR 107 છે. Department of Labour and Occupational Safety નિરીક્ષણ અને પાલન સંભાળે છે. કાયદો લાગુ પડતો હોય તો લઘુત્તમથી ઓછું વેતન માન્ય નથી, પરંતુ અનૌપચારિક અને પોતાના ખાતાનું કામ ઘણીવાર ઓછા અસરકારક રક્ષણ હેઠળ આવે છે. વિદેશી રોજગાર શ્રમબજારનો મોટો માર્ગ છે. 2023/24માં નેપાળે 460,102 નવા શ્રમ મંજૂરીપત્રો અને નવીનીકરણ સહિત 741,297 મંજૂરીઓ જારી કરી હતી. નવા મંજૂરીપત્રોમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 12.9% હતો. મંજૂરીઓમાં 148 દેશો આવરી લેવાયા; તેમાં Gulf Cooperation Council દેશો માટે 281,849 નવા મંજૂરીપત્રો અને મલેશિયા માટે 81,382 હતા. મધેશ, કોશી, લુંબિની અને બાગમતી મુખ્ય મૂળ પ્રાંતો હતા. સ્થળાંતરથી રેમિટન્સ મારફતે ઘરઆવકને ટેકો મળે છે, પરંતુ તેનાથી દેશની અંદર કામદારોની ઉપલબ્ધતા ઘટે છે અને ભરતીના ચાર્જ, ખોટા કરારો, સલામતીના જોખમો તથા ગંતવ્ય દેશની નીતિમાં ફેરફારોનો ભય રહે છે. વિદેશી રોજગારની પ્રક્રિયા Department of Foreign Employment અને Foreign Employment Information Management System (FEIMS) મારફતે ચાલે છે. કામદાર સામાન્ય રીતે ઑનલાઇન ફોર્મ, પ્રસ્થાન-પૂર્વ અભિમુખીકરણ તાલીમ, આરોગ્ય તપાસ, વીમો, સામાજિક સુરક્ષા અને કલ્યાણ ચુકવણીઓ તથા શ્રમ મંજૂરી પૂરી કરે છે. પાસપોર્ટ સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછા 90 દિવસ માટે માન્ય હોવો જોઈએ; ફાઇલમાં માન્ય વિઝા, કરાર અને નોકરીદાતાનો પુરાવો જરૂરી છે. કામદાર વ્યક્તિગત પ્રક્રિયા, લાઇસન્સ ધરાવતી એજન્સી અથવા સરકાર-થી-સરકાર માર્ગ વાપરી શકે છે. Department of Foreign Employment વિદેશી નોકરી શોધ અને ફરિયાદ વ્યવસ્થા આપે છે. સૂચિબદ્ધ ઉંમર-આધારિત વીમા રકમ 18થી 35 વર્ષની વય માટે NPR 3,708, 36થી 50 માટે NPR 4,931 અને 51થી 64 માટે NPR 9,463 છે; તે ઉપરાંત સામાજિક સુરક્ષા માટે NPR 2,308 અને કલ્યાણ માટે NPR 1,500 છે. આરોગ્ય, તાલીમ અને ભરતી ખર્ચ બદલાય છે. લાઇસન્સ વિના કામ કરતા એજન્ટો અને ખોટા દસ્તાવેજોથી કામદારને સુરક્ષિત કાનૂની કે નાણાકીય રક્ષણ ન મળે. નેપાળના શ્રમબજારનો વિકાસ સ્થળાંતર અને રેમિટન્સ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે, જ્યારે દેશની અંદર ગુણવત્તાયુક્ત નોકરીઓની રચના મર્યાદિત છે. નાણાકીય વર્ષ 2082/83થી National Employment Promotion Programme જાહેર રોજગાર, કૌશલ્ય, ઉદ્યોગસાહસિકતા અને ઔપચારિક બનાવવાના પગલાં જોડે છે. જળવિદ્યુત, પ્રવાસન, ડિજિટલ સેવાઓ, ઉત્પાદન, કૃષિ-પ્રક્રિયા અને નિકાસ સાથે જોડાયેલા ક્ષેત્રોને વૃદ્ધિ તથા રોજગાર માટે પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. આ ક્ષેત્રો નીતિગત અને આર્થિક તકો દર્શાવે છે; ખાતરીવાળી ખાલી જગ્યાઓ કે આવક નહીં.