નેપાળમાં ભાષા

નેપાળનું બંધારણ માતૃભાષા માટે मातृभाषा અને રાષ્ટ્રભાષા માટે राष्ट्रभाषा શબ્દો વાપરે છે. કલમ 6 હેઠળ નેપાળમાં બોલાતી તમામ ભાષાઓને રાષ્ટ્રભાષાનો દરજ્જો છે. કલમ 7 દેવનાગરીમાં લખાતી નેપાળીને સંઘીય સરકારની સત્તાવાર ભાષા તરીકે નિર્ધારિત કરે છે. પ્રાંત પોતાની બહુમતી વસ્તી દ્વારા બોલાતી એક અથવા વધુ ભાષાઓને પ્રાંતીય કાયદા દ્વારા સત્તાવાર ઉપયોગ માટે નિર્ધારિત કરી શકે છે. આ કાનૂની માળખું નગરપાલિકા, શાળા અથવા સમુદાયમાં સ્થાનિક ભાષાના ઉપયોગને અટકાવતું નથી. 2021ની રાષ્ટ્રીય વસ્તી અને આવાસ વસ્તીગણતરીમાં 124 માતૃભાષાઓ નોંધાઈ હતી; તેમાં 13 ભાષાઓ 2011 પછી પ્રથમ વાર નોંધાઈ. વસ્તીના 44.86% લોકોની પ્રથમ ભાષા નેપાળી હતી. અન્ય વ્યાપક રીતે નોંધાયેલી ભાષાઓમાં મૈથિલી 11.05%, ભોજપુરી 6.24%, થારુ 5.88%, તમાંગ 4.88%, બજ્જિકા 3.89%, અવધી 2.96%, નેપાળ ભાષા (નેવાર) 2.96%, મગર ધુત 2.78%, ડોટેલી 1.70%, ઉર્દૂ 1.42%, યાક્થુંગ/લિમ્બુ 1.20% અને ગુરુંગ 1.12%નો સમાવેશ થાય છે. ભાષાનો ઉપયોગ પ્રદેશ પ્રમાણે ઘણો બદલાય છે. મૈથિલી, ભોજપુરી, બજ્જિકા, અવધી, થારુ અને ઉર્દૂ ખાસ કરીને તરાઈ અને મધેશમાં બોલાય છે. નેપાળી, તમાંગ, મગર ધુત, નેપાળ ભાષા, ગુરુંગ, યાક્થુંગ/લિમ્બુ, રાઈ અને શેરપા વિવિધ પહાડી અને પર્વતીય વિસ્તારોમાં મહત્વની છે. પશ્ચિમ અને દૂર-પશ્ચિમની બોલીઓ ડોટેલી, બૈતડેલી, અછામી, બજહાંગી, બજુરેલી, દાર્ચુલેલી અને દાદેલધુરી જેવા નામોથી પણ ઓળખાય છે. રાષ્ટ્રીય આંકડા પોતે નક્કી કરતા નથી કે સ્થાનિક બોલીને અલગ ભાષા ગણવી કે બોલી. નેપાળ બહુભાષી છે, પરંતુ બીજી ભાષા સુધીની પહોંચ અસમાન છે. વસ્તીગણતરી મુજબ 48.08% લોકો બીજી ભાષા બોલતા નહોતા. 46.23%, એટલે કે 13,482,904 લોકોએ નેપાળીને બીજી ભાષા તરીકે દર્શાવી. મૈથિલી, હિન્દી, ભોજપુરી, અંગ્રેજી, થારુ, બજ્જિકા, અવધી અને ઉર્દૂ પણ ચોક્કસ સ્થળો અને પરિસ્થિતિઓમાં વ્યવહારુ સંપર્ક અથવા શિક્ષણની ભાષા તરીકે કામ કરે છે. આ આંકડા નોંધાયેલા ભાષા-ઉપયોગનું વર્ણન કરે છે; તે દરેક જાહેર કચેરી કે સેવા દરેક ભાષામાં ઉપલબ્ધ હોવાનો પુરાવો નથી. વિવિધતા સૂચકાંક વિસ્તારો પ્રમાણે ઘણો બદલાય છે. કોશીનો પ્રાંતીય સૂચકાંક સૌથી ઊંચો 0.788 હતો, જ્યારે કર્ણાલીનો સૌથી નીચો 0.206 હતો. જિલ્લાઓમાં સોલુખુંબુ 0.813 અને જાજરકોટ 0.025 પર હતું. આ આંકડા ભાષાઓનું કેન્દ્રીકરણ અથવા પ્રસાર દર્શાવે છે; તે જિલ્લામાં કે નગરપાલિકામાં કોઈ ચોક્કસ સત્તાવાર ભાષાનો આપમેળે હક આપતા નથી. સંઘીય સરકાર બંધારણીય માળખું પૂરું પાડે છે. ભાષા આયોગ (भाषा आयोग) ભાષા-ઉપયોગનો અભ્યાસ કરે છે, પરિસ્થિતિનું નિરીક્ષણ કરે છે, સત્તાવાર ભાષાની વ્યવસ્થા અંગે ભલામણ કરે છે, ભાષાના સંરક્ષણ અને પ્રોત્સાહનને ટેકો આપે છે અને ભાષા-આંકડા, અનુવાદ તથા ડિજિટાઇઝેશન પર કામ કરે છે. પ્રાંતો કાયદા દ્વારા બહુમતીની ભાષાઓને સરકારી ઉપયોગમાં ઉમેરવી કે નહીં તે નક્કી કરે છે. સ્થાનિક સરકારો અને શાળાઓ સ્થાનિક સંચાર અને શિક્ષણની વ્યવસ્થા સહિતના વ્યવહારુ ભાષા-પર્યાવરણનો મોટો ભાગ નક્કી કરે છે. કલમ 31(5) અને કલમ 32 ભાષા-સંબંધિત હકોનું રક્ષણ કરે છે. લોકોને માતૃભાષામાં શિક્ષણ મેળવવાનો અને તે હેતુ માટે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો હક છે; ભાષાના ઉપયોગ, સાંસ્કૃતિક ભાગીદારી અને ભાષા, લિપિ, સંસ્કૃતિ તથા વારસાના સંરક્ષણ અને પ્રોત્સાહન સાથે જોડાયેલા હકો પણ છે. આ જોગવાઈઓ દરેક ભાષામાં માતૃભાષાની શાળા, દરેક જાહેર કચેરીમાં અનુવાદ અથવા દરેક ભાષામાં સરકારી સેવા માટે દેશવ્યાપી આપમેળે ખાતરી આપતી નથી. શિક્ષકો, અભ્યાસસામગ્રી, પરીક્ષાની ભાષા, વહીવટી ક્ષમતા અને સ્થાનિક નિર્ણયો વાસ્તવિક પહોંચને અસર કરે છે. શિક્ષણ મંત્રાલય અને તેનો શાળા શિક્ષણ વિભાગ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ તથા શાળાઓમાં ભાષા-પહોંચના મુદ્દાઓ સંભાળે છે. ભાષા આયોગે નેપાળ ભાષા, મગર, લિમ્બુ અને ડોટેલી જેવી ભાષાઓના ઉપયોગ અને શક્યતા અંગે અભ્યાસ કર્યા છે. અભ્યાસ અથવા બંધારણીય હક હોવો એ નજીકની શાળામાં હાલમાં તે ભાષામાં શિક્ષણ અપાય છે તેનો પુરાવો નથી. સંઘીય જાહેર ક્ષેત્રમાં નેપાળીનું પ્રભુત્વ છે, જ્યારે અન્ય ભાષાઓ સ્થાનિક મીડિયા અને સાંસ્કૃતિક કાર્ય દ્વારા જાહેર ભાગીદારી વધારે છે. પ્રેસ કાઉન્સિલ નેપાળે નેપાળ ભાષા અને મૈથિલીમાં પત્રકારિતા-આચારસંહિતા સંબંધિત કાર્ય નોંધ્યું છે અને ડોટેલી, થારુ તથા ભોજપુરી માટે અનુવાદ તૈયાર કર્યા છે. ઉપલબ્ધતા અને પહોંચ સેવા આપનાર, સ્થળ અને માધ્યમ પ્રમાણે બદલાય છે. ભાષા-સંગ્રહ, લિપિ, સાહિત્ય, મૌખિક પરંપરા, શબ્દકોશ, શબ્દાવલી અને ભાષા-અભ્યાસક્રમોને પણ સંસ્થાકીય તથા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનો ટેકો મળે છે. ભાષા સેવાઓ માટે એકસરખો દેશવ્યાપી દર અથવા સમયમર્યાદા નથી. જાહેર ભાષા-હકો માટે સામાન્ય રીતે અલગ ભાષા-સેવા ફી લાગતી નથી, પરંતુ વાસ્તવિક ખર્ચ અને રાહ જોવાનો સમય પ્રાંત, નગરપાલિકા, શાળા, કચેરી અથવા મીડિયા સેવા આપનાર પર આધારિત હોઈ શકે છે. તેથી ભાષાની બંધારણીય માન્યતા, વસ્તીગણતરીમાં નોંધ અથવા સાંસ્કૃતિક મહત્વથી વિશ્વસનીય સેવા ઉપલબ્ધ હોવાની ખાતરી થતી નથી. ભાષા-અભ્યાસ, સામાન્ય સંચાર અને મીડિયા નિર્માણનો અહીં સમાવેશ માત્ર ત્યારે થાય છે જ્યારે તે વહીવટ, ભાગીદારી, સંસ્કૃતિ અથવા ભાષાના વ્યવહારુ વિતરણને અસર કરે.