નેપાળમાં ધર્મ

નેપાળની 2021ની વસ્તીગણતરીમાં 23,677,744 હિંદુ, 2,393,549 બૌદ્ધ, 1,483,066 મુસ્લિમ, 924,204 કિરાત અનુયાયી, 512,313 ખ્રિસ્તી અને 102,048 પ્રકૃતિ અનુયાયી નોંધાયા હતા. આ આંકડા વસ્તીગણતરીની શ્રેણીઓ દર્શાવે છે; તે વ્યક્તિગત આચરણ, પ્રાદેશિક ભિન્નતા અથવા એકથી વધુ ધાર્મિક ઓળખને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવતા નથી. હિંદુ આચરણનું રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વ ઘણું ઊંચું છે; બૌદ્ધ અને ઇસ્લામિક સંસ્થાઓ પણ વ્યાપક રીતે સ્થાપિત છે, જ્યારે કિરાત, ખ્રિસ્તી, પ્રકૃતિ અને નાના સમુદાયોનું ખાસ પ્રાદેશિક કે સ્થાનિક મહત્ત્વ છે. ધાર્મિક પહોંચ સામાન્ય રીતે સ્થાનિક સમુદાય અથવા ઉપાસના સ્થળથી શરૂ થાય છે. મંદિરો, મઠો, ગુમ્બા, મસ્જિદો, ચર્ચો અને સામુદાયિક સંગઠનો ઉપાસના, શિક્ષણ, વિધિ અને સહાય આપે છે. Guthi એક ટ્રસ્ટ જેવી સંસ્થા છે, જે ધાર્મિક મિલકત, મંદિરો, મઠો, ઉત્સવો અને पूजा સંબંધિત કાર્યો સંભાળી શકે છે. Guthi Sansthan અને Department of Archaeologyને ગુઠીની મિલકત, ધાર્મિક સ્થળો અને સાંસ્કૃતિક વારસા સંબંધિત ભૂમિકાઓ છે. Ministry of Home Affairs રાષ્ટ્રીય રજાઓ અને સંબંધિત વહીવટ સંભાળે છે; District Administration Offices સ્થાનિક ધાર્મિક સુમેળ માળખાને ટેકો આપી શકે છે. જન્મ, લગ્ન અને મૃત્યુ જેવી નાગરિક નોંધણીની ઘટનાઓ સ્થાનિક Ward Office સંભાળે છે. બંધારણનો Article 4 નેપાળને ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્ય તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. Article 26 દરેક વ્યક્તિને પોતાની માન્યતા અનુસાર ધર્મ માનવા, પાળવા અને તેનું રક્ષણ કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે; જાહેર આરોગ્ય, શિષ્ટાચાર, નૈતિકતા, જાહેર શાંતિ અને અન્ય ધર્મોના રક્ષણને આધીન છે. રાજ્યએ ધર્મને ધ્યાનમાં લીધા વિના લોકો સાથે સમાન વર્તન કરવું જોઈએ. ધર્મપરિવર્તન અને અન્ય ધર્મને હાનિ પહોંચાડતું આચરણ પ્રતિબંધિત છે. Muluki Criminal Codeના Chapter 9માં ધાર્મિક કે પવિત્ર સ્થળોને નુકસાન પહોંચાડવા કે અપવિત્ર કરવા, ધાર્મિક લાગણીઓને ઠેસ પહોંચાડવા, બીજાની ધાર્મિક વિધિ ઇરાદાપૂર્વક અટકાવવા અને ધર્મપરિવર્તન સંબંધિત આચરણ માટે સજાઓ છે. જણાવેલી મહત્તમ સજાઓમાં વિધિ અટકાવવા માટે દંડ અથવા એક વર્ષ સુધીની કેદથી લઈને ધર્મપરિવર્તન, તેનો પ્રયાસ, ઉશ્કેરણી અથવા સંબંધિત પ્રચાર માટે પાંચ વર્ષ સુધીની કેદ અને NPR 50,000નો દંડ સામેલ છે. ધાર્મિક શાળાઓમાં Madrasa, Gumba, Vedavidyashram, Gurukul અને Ashram સંસ્થાઓ આવે છે. Ministry of Education, Science and Technology નીતિ, ધોરણો, પ્રક્રિયા, સહાય, દેખરેખ, નિયમન અને સંકલન માટે જવાબદાર છે. School Education Sector Plan 2022/23–2026/27માં નિર્ધારિત શાળા સ્તરે Ashram અથવા Gurukul, Gumba અને Madrasa શાળાઓ માટે અનુદાન છે. ઔપચારિક શાળા નોંધણી, માન્યતા અને અભ્યાસક્રમની આવશ્યકતાઓ સમુદાય આધારિત ધાર્મિક શિક્ષણથી અલગ છે. નેપાળની વાર્ષિક રજાઓની યાદીમાં Maha Shivaratri, Ram Navami, Buddha Jayanti, Krishna Janmashtami, Ghatasthapana, Eid ul Fitr, Eid ul Adha, Christmas, Tamu Lhosar, Sonam Lhosar, Gyalpo Lhosar, Ubhauli અને Udhauli જેવા ધાર્મિક તથા વંશીય-ધાર્મિક પ્રસંગો છે. ચોક્કસ તારીખો અને સત્તાવાર રજાની સ્થિતિ હાલની Ministry of Home Affairs યાદી પરથી તપાસવી જોઈએ. જાહેર રજા હોવાનો અર્થ દરેક સમુદાય એ પ્રસંગ એકસરખી રીતે ઉજવે છે એવો નથી. Nepal Hajj Committee નેપાળી મુસ્લિમો માટે હજ યાત્રાનો ઔપચારિક રાજ્ય-આયોજિત માર્ગ આપે છે. પ્રક્રિયામાં વાર્ષિક અરજીઓ, પસંદગી, અભિમુખીકરણ, પાસપોર્ટ અને વિઝા વ્યવસ્થા, મુસાફરી, રહેઠાણ અને આરોગ્ય તૈયારીનો સમાવેશ થાય છે. ઉમરાહ પણ તેના કાર્યક્ષેત્રમાં આવે છે. બીજી યાત્રાઓ સામાન્ય રીતે સ્થાનિક અથવા સામુદાયિક સંસ્થાઓ ગોઠવે છે. વિધિ અને સમુદાયના ખર્ચ માટે દેશવ્યાપી એકસરખો દર નથી; હજનો ખર્ચ દર વર્ષે સત્તાવાર રીતે જાહેર થાય છે. ધાર્મિક લગ્ન, નામકરણ અથવા પ્રવેશ વિધિ, અંતિમવિધિ અને પ્રાર્થના સંબંધિત સમુદાયની રીત પ્રમાણે થાય છે. માત્ર ધાર્મિક વિધિ નાગરિક નોંધણીનું સ્થાન લેતી નથી. જન્મ, મૃત્યુ, લગ્ન, છૂટાછેડા અને સ્થળાંતર કાયમી નિવાસસ્થાન અથવા ઘટના સાથે જોડાયેલા Ward Office મારફતે નોંધાય છે. લગ્ન નોંધણીમાં બંને જીવનસાથી જાણકાર તરીકે કાર્ય કરે છે; 35 દિવસમાં નોંધણી મફત છે, જ્યારે મોડી નોંધણી માટે વિલંબ ફી લાગે છે. ધાર્મિક સંવાદ માટેની સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા વિખરાયેલી છે. District Administration Offices સ્થાનિક Religious Harmony Committees સ્થાપી શકે છે; National Inter-Religious Network Nepal 2008થી રાષ્ટ્રીય, જિલ્લા અને નગરપાલિકા સ્તરે આંતરધર્મીય માળખાં ચલાવે છે. Muslim Commission મુસ્લિમ અધિકારો, સંસ્કૃતિ અને સશક્તિકરણ પર કેન્દ્રિત બંધારણીય સંસ્થા છે. બધા સમુદાયો માટે એકસરખી રાષ્ટ્રીય ફી, સભ્ય સંખ્યા અને વિગતવાર વિધિ નિયમો સ્થાપિત નથી; તેથી સ્થાનિક રીત જવાબદાર સમુદાય અથવા સંસ્થાથી પુષ્ટિ કરવી જોઈએ.