ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಭಾಷೆ

ನೇಪಾಳದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತೃಭಾಷೆಗೆ मातृभाषा ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆಗೆ राष्ट्रभाषा ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಧಿ 6ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವಿದೆ. ವಿಧಿ 7ರ ಪ್ರಕಾರ ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯುವ ನೇಪಾಳಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ. ಪ್ರಾಂತವು ತನ್ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಮಾತನಾಡುವ ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಂತೀಯ ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಅಧಿಕೃತ ಬಳಕೆಗೆ ಘೋಷಿಸಬಹುದು. ಈ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟು ಪುರಸಭೆಗಳು, ಶಾಲೆಗಳು ಅಥವಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆ ಬಳಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. 2021ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 124 ಮಾತೃಭಾಷೆಗಳು ದಾಖಲಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 13 ಭಾಷೆಗಳು 2011ರ ನಂತರ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದಾಖಲಾಗಿವೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 44.86%ರ ಮೊದಲ ಭಾಷೆ ನೇಪಾಳಿ. ಇತರ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿ 11.05%, ಭೋಜ್‌ಪುರಿ 6.24%, ಥಾರು 5.88%, ತಮಾಂಗ್ 4.88%, ಬಜ್ಜಿಕಾ 3.89%, ಅವಧಿ 2.96%, ನೇಪಾಳ ಭಾಷಾ (ನೆವಾರ್) 2.96%, ಮಾಗರ್ ಧುತ್ 2.78%, ಡೊಟೇಲಿ 1.70%, ಉರ್ದು 1.42%, ಯಾಖ್ತುಂಗ್/ಲಿಂಬು 1.20% ಮತ್ತು ಗುರುಂಗ್ 1.12% ಸೇರಿವೆ. ಭಾಷಾ ಬಳಕೆ ಪ್ರದೇಶಾನುಸಾರ ಬಹಳ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೈಥಿಲಿ, ಭೋಜ್‌ಪುರಿ, ಬಜ್ಜಿಕಾ, ಅವಧಿ, ಥಾರು ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತರಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಧೇಶ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ನೇಪಾಳಿ, ತಮಾಂಗ್, ಮಾಗರ್ ಧುತ್, ನೇಪಾಳ ಭಾಷಾ, ಗುರುಂಗ್, ಯಾಖ್ತುಂಗ್/ಲಿಂಬು, ರೈ ಮತ್ತು ಶೆರ್ಪಾ ಬೆಟ್ಟ ಹಾಗೂ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದೂರಪಶ್ಚಿಮದ ಭಾಷಾ ರೂಪಗಳನ್ನು ಡೊಟೇಲಿ, ಬೈತಡೇಲಿ, ಅಛಾಮಿ, ಬಜ್ಹಂಗಿ, ಬಜುರೇಲಿ, ದಾರ್ಚುಲೇಲಿ ಮತ್ತು ದಾದೆಲ್‌ಧುರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷಾ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಭಾಷೆಯೆಂದು ಅಥವಾ ಉಪಭಾಷೆಯೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಬೇಕೇ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಮಾತ್ರ ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನೇಪಾಳ ಬಹುಭಾಷಾ ದೇಶವಾದರೂ, ಎರಡನೇ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರವೇಶ ಸಮಾನವಾಗಿಲ್ಲ. ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ 48.08% ಜನರು ಎರಡನೇ ಭಾಷೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ. 46.23% ಜನರು, ಅಂದರೆ 13,482,904 ಮಂದಿ, ನೇಪಾಳಿಯನ್ನು ಎರಡನೇ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿ, ಹಿಂದಿ, ಭೋಜ್‌ಪುರಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಥಾರು, ಬಜ್ಜಿಕಾ, ಅವಧಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಸಂಪರ್ಕ ಅಥವಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಭಾಷೆಗಳಾಗಿಯೂ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ವರದಿಯಾದ ಭಾಷಾ ಬಳಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಚೇರಿ ಅಥವಾ ಸೇವೆ ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾಷಾ ವೈವಿಧ್ಯ ಸೂಚ್ಯಂಕವು ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ಬಹಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಶಿಯ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ 0.788; ಕರ್ಣಾಲಿಯದು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ 0.206. ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲುಖುಂಬು 0.813 ಮತ್ತು ಜಾಜರ್ಕೋಟ್ 0.025 ದಾಖಲಿಸಿವೆ. ಈ ಅಂಕಿಗಳು ಭಾಷೆಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆ ಅಥವಾ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ; ಜಿಲ್ಲೆ ಅಥವಾ ಪುರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾಷಾ ಆಯೋಗ (भाषा आयोग) ಭಾಷಾ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತದೆ, ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಕುರಿತು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಭಾಷೆಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜನಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಾಷಾ ಮಾಹಿತಿ, ಅನುವಾದ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕೃತ ಬಳಕೆಗೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಾಂತಗಳು ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಬೋಧನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ದೈನಂದಿನ ಭಾಷಾ ಪರಿಸರದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 31(5) ಮತ್ತು 32 ಭಾಷೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಜನರಿಗೆ ಮಾತೃಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಹಕ್ಕಿದೆ; ಭಾಷಾ ಬಳಕೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಭಾಷೆ, ಲಿಪಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜನಕ್ಕೂ ಹಕ್ಕುಗಳಿವೆ. ಈ ನಿಯಮಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷೆಯಲ್ಲೂ ಮಾತೃಭಾಷಾ ಶಾಲೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಚೇರಿಯಲ್ಲೂ ಅನುವಾದ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲೂ ಸರ್ಕಾರಿ ಸೇವೆಗೆ ದೇಶವ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಖಾತರಿ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿಕ್ಷಕರು, ಕಲಿಕಾ ಸಾಮಗ್ರಿ, ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಭಾಷೆ, ಆಡಳಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿರ್ಧಾರಗಳು ನೈಜ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತವೆ. ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣ ವಿಭಾಗವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀತಿ ಹಾಗೂ ಶಾಲೆಗಳ ಭಾಷಾ ಪ್ರವೇಶದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾಷಾ ಆಯೋಗವು ನೇಪಾಳ ಭಾಷಾ, ಮಾಗರ್, ಲಿಂಬು ಮತ್ತು ಡೊಟೇಲಿ ಮುಂತಾದ ಭಾಷೆಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದೆ. ಅಧ್ಯಯನ ಅಥವಾ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕು ಇರುವುದರಿಂದ ಸಮೀಪದ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಈಗ ಆ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ; ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೆಲಸಗಳ ಮೂಲಕ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರೆಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ನೇಪಾಳವು ನೇಪಾಳ ಭಾಷಾ ಮತ್ತು ಮೈಥಿಲಿಯಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ಸಂಹಿತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲಸವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ; ಡೊಟೇಲಿ, ಥಾರು ಮತ್ತು ಭೋಜ್‌ಪುರಿಗೆ ಅನುವಾದಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದೆ. ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಒದಗಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆ, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಭಾಷಾ ಸಂಗ್ರಹಗಳು, ಲಿಪಿಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳು, ನಿಘಂಟುಗಳು, ಪದಕೋಶಗಳು ಮತ್ತು ಭಾಷಾ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳಿಗೂ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಂಬಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಭಾಷಾ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ದೇಶವ್ಯಾಪಿ ಒಂದೇ ಶುಲ್ಕ ಅಥವಾ ಗಡುವು ಇಲ್ಲ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭಾಷಾ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಭಾಷಾ ಸೇವಾ ಶುಲ್ಕವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ನೈಜ ವೆಚ್ಚ ಮತ್ತು ಕಾಯುವ ಅವಧಿ ಪ್ರಾಂತ, ಪುರಸಭೆ, ಶಾಲೆ, ಕಚೇರಿ ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮ ಒದಗಿಸುವವರ ಮೇಲೆ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾಷೆಯ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಮಾನ್ಯತೆ, ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆ ಅಥವಾ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಸೇವೆ ಲಭ್ಯವೆಂದು ಖಚಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾಷಾ ಕಲಿಕೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಆಡಳಿತ, ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಅಥವಾ ಭಾಷೆಗಳ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಹಂಚಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಈ ವಿಷಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.