नेपालमा धर्म

नेपालको २०२१ को जनगणनामा 23,677,744 हिन्दू, 2,393,549 बौद्ध, 1,483,066 मुस्लिम, 924,204 किरात अनुयायी, 512,313 इसाई र 102,048 प्रकृति अनुयायी उल्लेख छन्। यी संख्या जनगणनाका वर्ग हुन्; व्यक्तिगत अभ्यास, क्षेत्रीय भिन्नता वा सम्भावित बहुधार्मिक पहिचान पूर्ण रूपमा देखाउँदैनन्। हिन्दू अभ्यासको राष्ट्रिय सान्दर्भिकता अत्यन्त उच्च छ, जबकि बौद्ध र इस्लामी संस्थाहरू पनि व्यापक रूपमा स्थापित छन्; किरात, इसाई, प्रकृति र साना समुदायको खास क्षेत्र वा स्थानमा विशेष महत्त्व छ। धार्मिक पहुँच सामान्यतया स्थानीय समुदाय वा उपासनास्थलबाट सुरु हुन्छ। मन्दिर, विहार, गुम्बा, मस्जिद, चर्च र सामुदायिक संस्थाले पूजा, शिक्षा, संस्कार र सहयोग दिन्छन्। गुठी भनेको धार्मिक सम्पत्ति, मन्दिर, विहार, पर्व र पूजासम्बन्धी काम व्यवस्थापन गर्न सक्ने न्यासजस्तो संस्था हो। गुठी संस्थान र पुरातत्त्व विभागका गुठी सम्पत्ति, धार्मिक स्थल र सांस्कृतिक सम्पदासम्बन्धी भूमिका छन्। गृह मन्त्रालयले राष्ट्रिय बिदा र सम्बन्धित प्रशासन हेर्छ; जिल्ला प्रशासन कार्यालयले स्थानीय धार्मिक सद्भाव संरचनालाई सहयोग गर्न सक्छ। वडा कार्यालयले जन्म, विवाह र मृत्युजस्ता नागरिक घटना दर्ता गर्छ। संविधानको धारा ४ ले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य परिभाषित गर्छ। धारा २६ ले सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिष्टता, नैतिकता, सार्वजनिक शान्ति र अन्य धर्मको संरक्षणको अधीनमा रही हरेक व्यक्तिलाई आफ्नो आस्थाअनुसार धर्म मान्ने, अभ्यास गर्ने र संरक्षण गर्ने स्वतन्त्रता दिन्छ। राज्यले धर्मका आधारमा समान व्यवहार गर्नुपर्छ। धर्म परिवर्तन र अर्को धर्मलाई हानि पुर्‍याउने आचरण प्रतिबन्धित छन्। मुलुकी अपराध संहिताको अध्याय ९ ले धार्मिक वा पवित्र स्थल बिगार्ने वा अपवित्र बनाउने, धार्मिक भावनामा चोट पुर्‍याउने, अर्काको धार्मिक विधि जानीजानी रोक्ने र धर्म परिवर्तनसम्बन्धी आचरणमा सजाय तोक्छ। उल्लिखित अधिकतम सजाय विधि रोक्दा जरिवाना वा एक वर्षसम्म कैददेखि धर्म परिवर्तन, प्रयास, उक्साहट वा प्रचारका लागि पाँच वर्षसम्म कैद र NPR 50,000 जरिवानासम्म छन्। धार्मिक विद्यालयमा मदरसा, गुम्बा, वेदविद्याश्रम, गुरुकुल र आश्रम संस्था पर्छन्। शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय नीति, मापदण्ड, प्रक्रिया, सहयोग, अनुगमन, नियमन र समन्वयका लागि जिम्मेवार छ। विद्यालय शिक्षा क्षेत्र योजना २०२२/२३–२०२६/२७ ले तोकिएका विद्यालय तहका आश्रम वा गुरुकुल, गुम्बा र मदरसा विद्यालयका लागि अनुदान समेट्छ। औपचारिक विद्यालय दर्ता, मान्यता र पाठ्यक्रम आवश्यकताहरू सामुदायिक धार्मिक शिक्षाभन्दा अलग हुन्छन्। नेपालको वार्षिक बिदा सूचीमा महाशिवरात्रि, रामनवमी, बुद्ध जयन्ती, कृष्ण जन्माष्टमी, घटस्थापना, ईद उल फित्र, ईद उल अधा, क्रिसमस, तामु ल्होसार, सोनाम ल्होसार, ग्याल्पो ल्होसार, उभौली र उधौलीजस्ता धार्मिक वा जातीय–धार्मिक अवसर पर्छन्। ठ्याक्कै मिति र आधिकारिक बिदा स्थिति गृह मन्त्रालयको हालको सूचीबाट जाँच्नुपर्छ। सार्वजनिक बिदा हुनुको अर्थ हरेक समुदायले त्यो अवसर एउटै रूपमा मनाउँछ भन्ने होइन। नेपाल हज समितिले हज जाने नेपाली मुस्लिमका लागि औपचारिक राज्य-व्यवस्थित बाटो दिन्छ। प्रक्रियामा वार्षिक आवेदन, छनोट, अभिमुखीकरण, राहदानी र भिसा व्यवस्था, यात्रा, आवास र स्वास्थ्य तयारी पर्छन्। उमराह पनि यसको कार्यक्षेत्रमा पर्छ। अन्य तीर्थयात्रा सामान्यतया स्थानीय वा सामुदायिक संस्थाले मिलाउँछन्। धार्मिक विधि र सामुदायिक खर्चका लागि देशभर एउटै शुल्क दर छैन; हज खर्च हरेक वर्ष आधिकारिक रूपमा घोषणा हुन्छ। धार्मिक विवाह, नामकरण वा भर्ना संस्कार, अन्त्येष्टि र प्रार्थना सम्बन्धित समुदाय र विधिअनुसार हुन्छन्। धार्मिक समारोहले मात्र नागरिक दर्ता प्रतिस्थापन गर्दैन। जन्म, मृत्यु, विवाह, सम्बन्धविच्छेद र बसाइँसराइ स्थायी बसोबास वा घटना भएको स्थानसँग सम्बन्धित वडा कार्यालयमार्फत दर्ता हुन्छन्। विवाह दर्तामा दुवै पति–पत्नी सूचक हुन्छन्; ३५ दिनभित्र दर्ता निःशुल्क हुन्छ, ढिलो भए शुल्क लाग्छ। धार्मिक संवादका संस्था टुक्रिएका छन्। जिल्ला प्रशासन कार्यालयले स्थानीय धार्मिक सद्भाव समिति गठन गर्न सक्छ, र राष्ट्रिय अन्तरधार्मिक सञ्जाल नेपालले २००८ देखि राष्ट्रिय, जिल्ला र नगरपालिका तहका अन्तरधार्मिक संरचना सञ्चालन गरेको छ। मुस्लिम आयोग मुस्लिम अधिकार, संस्कृति र सशक्तीकरणमा केन्द्रित संवैधानिक निकाय हो। सबै समुदायका लागि देशभर लागू हुने एकनास शुल्क, सदस्य संख्या र विस्तृत धार्मिक विधि स्थापित छैन; त्यसैले स्थानीय अभ्यास जिम्मेवार समुदाय वा संस्थासँग पुष्टि गर्नुपर्छ।