संस्कृति नेपालमा

नेपालको संस्कृति दीर्घकालीन क्षेत्रीय इतिहास, विविध समुदाय र बदलिँदा राजनीतिक संस्थाहरूबाट विकसित भएको हो। जन्म, विवाह, शिक्षा, काम, बसाइँसराइ र मृत्युजस्ता जीवनका चरणहरूले पारिवारिक चलनलाई पहिचानसम्बन्धी अभिलेख, शिक्षा, नागरिकता र सामाजिक सुरक्षा प्राप्तिसँग जोड्छन्। ऐतिहासिक अनुभवमा हिमाली समाजहरू, काठमाडौं उपत्यकाका राज्यहरू, शाह विस्तार, राणा शासन तथा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको गठन समावेश छन्। कलात्मक जीवनमा वास्तुकला, संगीत, साहित्य, चलचित्र, फोटोग्राफी, डिजाइन, डिजिटल कला र प्रदर्शन कलाहरू समावेश छन्। सहभागिताका लागि पोर्टफोलियो, अडिसन, कार्यशाला, सम्झौता, सार्वजनिक आह्वान वा परियोजनाविशेष अनुमति आवश्यक हुन सक्छ। काठमाडौंका स्थापित संस्थाहरूमार्फत पहुँच सबैभन्दा व्यापक छ, जबकि प्रादेशिक, नगरपालिका, निजी र सामुदायिक अवसरहरू स्थानअनुसार फरक हुन्छन्। नेपाल धर्मनिरपेक्ष राज्य हो, जहाँ हिन्दू, बौद्ध, इस्लामी, किरात (Kirat), इसाई र प्रकृति (Prakriti) धार्मिक समुदायहरू छन्। धार्मिक जीवन स्थानीय समुदाय, मन्दिर, विहार, गुम्बाहरू (gumbas), मस्जिद, चर्च, गुठीहरू (guthis) र दर्ता भएका संगठनहरूमार्फत सञ्चालन हुन्छ; यसको एउटै केन्द्रीय धार्मिक प्राधिकरण छैन। राज्यले धार्मिक आस्था र अभ्यासको संरक्षण गर्छ, तर धर्म परिवर्तन तथा धार्मिक सद्भाव वा सार्वजनिक शान्तिमा हानि पुर्‍याउने आचरणमा प्रतिबन्ध लगाउँछ। भाषा सांस्कृतिक जीवनको केन्द्रीय हिस्सा हो। 2021 को जनगणनाले मातृभाषाका रूपमा 124 भाषा रिपोर्ट गरेको थियो। संविधानले नेपालमा बोलिने प्रत्येक भाषालाई राष्ट्रिय भाषा मानेको छ, जबकि देवनागरी लिपि (Devanagari) मा लेखिने नेपाली संघीय सरकारी भाषा हो। प्रदेशहरूले प्रादेशिक कानूनमार्फत थप बहुसंख्यक भाषालाई मान्यता दिन सक्छन्, तर त्यस्तो मान्यताले प्रत्येक स्थानमा शिक्षा, अनुवाद वा सार्वजनिक सेवाको सुनिश्चितता गर्दैन। परम्पराहरूमा वार्षिक चाडपर्व, जीवनचक्रसम्बन्धी संस्कार, पहिरन, संगीत, नृत्य, हस्तकला र आतिथ्यका रूपहरू पर्छन्। तिनको अर्थ र अभ्यास क्षेत्र र समुदायअनुसार बदलिन सक्छ। सँगै बस्ने दैनिक जीवन संवैधानिक अधिकार, स्थानीय सरकारका नियम तथा वडाहरू (wards) र टोलहरू (toles) मा प्रचलित अभ्यासहरूले आकार दिन्छ; त्यसैले सेवा, सार्वजनिक स्थान र विभेदबाट संरक्षणमा पहुँच स्थानअनुसार फरक हुन सक्छ।