ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮ

ਨੇਪਾਲ ਦੀ 2021 ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ 23,677,744 ਹਿੰਦੂ, 2,393,549 ਬੋਧੀ, 1,483,066 ਮੁਸਲਿਮ, 924,204 ਕਿਰਾਤ ਅਨੁਯਾਈ, 512,313 ਇਸਾਈ ਅਤੇ 102,048 ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਯਾਈ ਦਰਜ ਹੋਏ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਜਨਗਣਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਅਭਿਆਸ, ਖੇਤਰੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਹਿੰਦੂ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਕਿਰਾਤ, ਇਸਾਈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖਾਸ ਖੇਤਰੀ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਜਾਂ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਦਰ, ਮਠ, ਗੁੰਬੇ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਚਰਚ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪੂਜਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਠੀ ਇੱਕ ਟਰੱਸਟ ਵਰਗੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਇਦਾਦ, ਮੰਦਰ, ਮਠ, ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਸਬੰਧੀ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਠੀ ਸੰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਗੁਠੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਫ਼ਤਰ ਸਥਾਨਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਵਾਰਡ ਦਫ਼ਤਰ ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿਵਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨਾਂ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 4 ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਾ 26 ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਮੰਨਣ, ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ, ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਜਨਤਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਰਾਜ ਨੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭੇਦਭਾਵ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਵਰਤਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਮਲ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੁਲੁਕੀ ਅਪਰਾਧ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਅਧਿਆਇ 9 ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਸੀਆਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਮ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜੁਰਮਾਨਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੈਦ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਰਿਵਰਤਨ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਉਕਸਾਵੇ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੈਦ ਅਤੇ NPR 50,000 ਜੁਰਮਾਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਰਸਾ, ਗੁੰਬਾ, ਵੇਦਵਿਦਿਆਸ਼੍ਰਮ, ਗੁਰੁਕੁਲ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰਾਲਾ ਨੀਤੀ, ਮਿਆਰ, ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਸਹਾਇਤਾ, ਨਿਗਰਾਨੀ, ਨਿਯਮਨ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਯੋਜਨਾ 2022/23–2026/27 ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਕੂਲੀ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਗੁਰੁਕੁਲ, ਗੁੰਬਾ ਅਤੇ ਮਦਰਸਾ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਸਮੀ ਸਕੂਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਛੁੱਟੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ, ਰਾਮ ਨਵਮੀ, ਬੁੱਧ ਜਯੰਤੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਨਮਾਸ਼ਟਮੀ, ਘਟਸਥਾਪਨਾ, ਈਦ ਉਲ ਫ਼ਿਤਰ, ਈਦ ਉਲ ਅਧਾ, ਕ੍ਰਿਸਮਸ, ਤਾਮੂ ਲੋਸਾਰ, ਸੋਨਮ ਲੋਸਾਰ, ਗਯਾਲਪੋ ਲੋਸਾਰ, ਉਭੌਲੀ ਅਤੇ ਉਧੌਲੀ ਵਰਗੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨਸਲੀ-ਧਾਰਮਿਕ ਮੌਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮੌਜੂਦਾ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂਚੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਹੱਜ ਕਮੇਟੀ ਨੇਪਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੱਜ ਕਰਨ ਲਈ ਰਸਮੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਅਰਜ਼ੀਆਂ, ਚੋਣ, ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਸੈਸ਼ਨ, ਪਾਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਵੀਜ਼ਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਯਾਤਰਾ, ਰਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਹਤ-ਸਬੰਧੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਮਰਾਹ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਲਾਗਤਾਂ ਲਈ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਇੱਕੋ ਦਰ-ਸੂਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਹੱਜ ਦੀ ਲਾਗਤ ਹਰ ਸਾਲ ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਐਲਾਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਆਹ, ਨਾਮਕਰਨ ਜਾਂ ਦਾਖ਼ਲਾ ਰਸਮਾਂ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਰਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਸਿਵਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਵਿਆਹ, ਤਲਾਕ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਾਰਡ ਦਫ਼ਤਰ ਰਾਹੀਂ ਰਜਿਸਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; 35 ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਰੀ ਫੀਸ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖੰਡਿਤ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਫ਼ਤਰ ਸਥਾਨਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਕਮੇਟੀਆਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੇਪਾਲ 2008 ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਢਾਂਚੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਿਸ਼ਨ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੁਸਲਿਮ ਹੱਕਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ’ਤੇ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਫੀਸਾਂ, ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰਤ ਰਸਮੀ ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਅਮਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।