Mwajiri nchini Rwanda

Mfumo mkuu wa kazi wa Rwanda ni Sheria N°66/2018 inayodhibiti Kazi nchini Rwanda, kama ilivyorekebishwa na Sheria N°027/2023. Watumishi wa umma wa kudumu hasa wako chini ya Sheria N°017/2020, kwa hiyo ajira yao hufuata mfumo tofauti wa utumishi wa umma. Mikataba ya ajira binafsi, watumishi wa umma walioajiriwa kwa mkataba, wanafunzi wa mafunzo ya ufundi na watu wanaofanya mafunzo ya vitendo wanahusika na mfumo wa kazi; mikataba ya mafunzo ya ufundi na mafunzo ya vitendo hudhibitiwa na kanuni husika, zikiwemo Agizo la Waziri Na. 8/2020. Mwajiri anaweza kuwa kampuni, shirika, taasisi ya umma, kaya, shamba au biashara ndogo. Neno rasmi limewekwa nchini Rwanda, lakini jukumu la mwajiri pia ni la kawaida katika sekta isiyo rasmi. Mkakati wa Taifa wa Ajira na Ujuzi 2024–2029 unasema takriban 90% ya soko la ajira si rasmi na kilimo kinachangia zaidi ya 40% ya nguvu kazi. Wafanyakazi wengi pia hufanya kazi chini ya saa 24 kwa wiki. Katika mazingira haya, rekodi zilizoandikwa, mifumo ya mishahara, uwakilishi wa wafanyakazi na usajili rasmi vinaweza kuwa vichache, ingawa baadhi ya ulinzi bado unatumika. Kampuni kwa kawaida huanza kwa kusajiliwa kupitia Bodi ya Maendeleo ya Rwanda (Rwanda Development Board, RDB) na Ofisi yake ya Msajili Mkuu. Usajili wa biashara mtandaoni ni bila malipo mahitaji yakitimizwa na hutumia anwani halisi ya eneo. Cheti cha Usajili kwa kawaida hutolewa ndani ya saa sita za kazi. Usajili wa kodi kwa Mamlaka ya Mapato ya Rwanda (Rwanda Revenue Authority, RRA) hufuata ndani ya siku saba tangu kuanza biashara. Baada ya kusajiliwa na RDB, mwajiri hujisajili na Bodi ya Hifadhi ya Jamii ya Rwanda (Rwanda Social Security Board, RSSB) kwa kufuata mwongozo wake na hukamilisha usajili wa mwajiri kabla ya mwisho wa siku saba za kazi baada ya kuajiri mfanyakazi wa kwanza. Mabadiliko ya jina, anwani, shughuli, wakurugenzi au bodi, hisa na kufuta usajili kwa kawaida huhitaji azimio au hati iliyowasilishwa na kuthibitishwa na mthibitishaji kama ilivyoelekezwa. Uhusiano wa ajira unaweza kuwa wa muda maalumu au usio na muda maalumu na unaweza kuandikwa au kukubaliwa kwa mdomo, lakini mkataba ulioandikwa hutoa ushahidi ulio wazi zaidi kwa pande zote. Mkataba unapaswa kutaja utambulisho wa mwajiri na mfanyakazi, kazi, majukumu, muda, aina ya ajira, mahali pa kazi, kipindi cha majaribio, saa za kazi, mshahara na mafao, makato, mahali na tarehe ya malipo, muda wa ziada, kanuni za uhamisho, utaratibu wa migogoro, masharti ya kumaliza ajira na tarehe ya kuanza. Unapaswa kutumia lugha rasmi inayoeleweka na pande zote; la sivyo, huenda lugha mbili zikahitajika. Kipindi cha majaribio kinaweza kuwa hadi miezi mitatu. Mwajiri anaweza kukirudia mara moja kwa muda wa hadi miezi mitatu ya ziada tu ikiwa kazi, utendaji au mwenendo unatoa sababu yenye mashiko na mwajiri anatoa tathmini na taarifa iliyoandikwa. Kukamilika kwa mafanikio kunahitaji uthibitisho wa maandishi. Mfanyakazi asipofaulu kipindi cha majaribio, mwajiri anaweza kumaliza uhusiano wa ajira bila taarifa wala mafao ya mwisho, isipokuwa mshahara ambao tayari amepata. Waajiri wanapaswa kutoa fursa sawa na malipo sawa kwa kazi yenye thamani sawa. Ubaguzi, kazi ya kulazimishwa, unyanyasaji kazini, unyanyasaji wa kingono na ukatili wa kijinsia ni marufuku. Ujauzito na uzazi vina ulinzi maalumu. Umri wa chini kwa jumla wa kuajiriwa ni miaka 16. Watoto wenye umri wa miaka 13 hadi 15 wanaweza kufanya kazi nyepesi pekee chini ya usimamizi wa mtu mzima, kwa muda usiozidi saa sita kwa siku, ikiwa kazi haihatarishi afya au maendeleo yao na haijapigwa marufuku. Ukiukaji wa kanuni za ajira ya watoto unaweza kuleta madhara ya jinai au kiutawala, yakiwemo faini ya kampuni kuongezwa mara mbili. Kwa kazi za sekta binafsi, muda wa kawaida wa kazi kwa jumla umepunguzwa hadi saa 40 kwa wiki chini ya kanuni za mawaziri zinazotumika. Mwajiri huweka ratiba ya kila siku na mapumziko na hutoa mapumziko ya wiki ya angalau saa 24. Muda wa ziada unaruhusiwa kwa ombi la mwajiri kwa kazi za dharura, za kipekee, za msimu, zinazohusiana na uzalishaji au za aina maalumu. Mwajiri hurekodi saa za ziada kila siku, ikiwemo kielektroniki, na hulipa au kutoa fidia kwa mujibu wa agizo, makubaliano ya pamoja au mkataba unaotumika. Kanuni za ndani za kazi zinaweza kusimamia uendeshaji na nidhamu kazini. Orodha mpya ya utovu mkubwa wa nidhamu inahitaji idhini ya waziri kabla ya kuanza kutumika na taarifa ya maandishi kwa wafanyakazi. Hatua za kinidhamu hutegemea uzito wa mwenendo na zinaweza kujumuisha onyo la mdomo, karipio lililoandikwa, kusimamishwa kwa muda bila malipo kwa hadi siku nane za kazi au kufutwa kazi. Wakati wa uchunguzi wa kiutawala, mwajiri anaweza kuweka kusimamishwa kwa maandishi kwa hadi siku 30 bila malipo ya sasa huku mshahara ukikokotolewa na kushikiliwa. Mfanyakazi akionekana hana hatia, mwajiri humrejesha kazini na hulipa kiasi chote kilichozuiliwa. Utovu mkubwa wa nidhamu unaoweza kuhalalisha kufutwa kazi bila taarifa ni pamoja na wizi, ulaghai, mapigano, matumizi ya pombe au dawa za kulevya kazini, kughushi, ubaguzi, unyanyasaji wa kingono, rushwa, ubadhirifu, matumizi mabaya ya taarifa za siri, kuhatarisha usalama, ukatili wa kijinsia, migomo isiyo halali na kuharibu vifaa kwa makusudi. Mwajiri huzuia Kodi ya Mapato ya Ajira (Pay As You Earn, PAYE) kutoka kwenye mapato ya ajira ya fedha taslimu na ya aina nyingine. Viwango vya kila mwezi ni 0% hadi RWF 60,000, 10% kwa RWF 60,001 hadi 100,000, 20% kwa RWF 100,001 hadi 200,000 na 30% zaidi ya RWF 200,000. Mwajiri hutangaza na kulipa PAYE ndani ya siku 15 baada ya mwisho wa kila mwezi kwa kutumia tamko la pamoja la PAYE na RSSB kupitia E-Tax au MyRRA. Vyanzo rasmi vilivyopitiwa havithibitishi kima cha chini cha mshahara cha jumla cha sasa nchini. Kategoria za kazi zinaweza kuwa na viwango vya chini chini ya maagizo ya sekta, kwa hiyo agizo la sasa la sekta husika linahitaji kukaguliwa. RSSB inashughulikia mipango ya pensheni, hatari za kazi, afya na uzazi. Kuanzia mishahara iliyolipwa Januari 2025, mchango wa lazima wa pensheni ni 12% ya mshahara ghafi, ukigawanywa sawa kati ya mwajiri na mfanyakazi kwa 6% kila mmoja. Mchango wa hatari za kazi huongeza 2% inayolipwa na mwajiri, na bima ya uzazi huongeza 0.6%, ikigawanywa 0.3% kila mmoja. Viwango vya pensheni vilivyopangwa vitaongezeka hadi 14% mwaka 2027, 16% mwaka 2028, 18% mwaka 2029 na 20% mwaka 2030. Mwajiri hukusanya sehemu ya mfanyakazi na kulipa sehemu zote mbili bila kujali aina ya mkataba. Likizo ya mwaka ni siku 18 za kazi kwa mwaka, ikikokotolewa kuwa siku 1.5 kwa mwezi, pamoja na siku moja kwa kila miaka mitatu ya huduma hadi kufikia siku 21. Mwajiri huandaa mpango wa likizo huku akizingatia ombi la mfanyakazi na shughuli za shirika, na hujibu maombi kwa maandishi. Likizo ya uzazi ni wiki 14 mfululizo, zikiwemo hadi wiki mbili kabla ya kujifungua. Matatizo yanaweza kuongeza hadi mwezi mmoja wenye malipo. Likizo ya uzazi kwa baba ni siku saba za kalenda, na matatizo yanaweza kuongeza hadi siku tano za kazi. Baada ya mtoto kufa tumboni au wakati wa kuzaliwa kuanzia wiki ya 20 ya ujauzito, likizo ni wiki nane; mwajiri hulipa wiki sita na RSSB hulipa mbili. Kwa mafao ya uzazi, mwajiri hulipa mshahara katika wiki 14, kisha huomba kurejeshewa gharama za wiki nane za mwisho mtandaoni ndani ya miezi sita. RSSB inapaswa kushughulikia na kurejesha malipo ndani ya siku 30. Afya na usalama kazini, kwa kifupi OSH, huhusu afya na usalama wa wafanyakazi na watu wanaoingia mahali pa kazi. Mwajiri hutoa eneo linalofaa, vifaa na zana za kujikinga, husimamia matumizi sahihi, hutathmini hatari, hudumisha sera ya OSH, huzuia na kupunguza ajali na magonjwa ya kazini, na hutoa mafunzo, usafi, huduma ya kwanza, vifaa vya kuzimia moto na hatua za kukabiliana na hatari ya karibu. Ajali, ugonjwa wa kazini au kifo lazima kiripotiwe kwa RSSB na Mkaguzi wa Kazi. Kutegemea hatari, sekta na ukubwa wa nguvu kazi, mwajiri huunda kamati ya OSH au kumteua mwakilishi wa OSH na kutunza ripoti na rejista zinazohitajika za kila robo mwaka. Biashara yenye wafanyakazi wasiopungua 10 huchagua wawakilishi wa wafanyakazi na wasaidizi wao. Idadi huongezeka kutoka mwakilishi mmoja na msaidizi mmoja kwa wafanyakazi 10–29 hadi kiwango cha juu cha wawakilishi 10 na wasaidizi 10 kwa biashara yenye wafanyakazi zaidi ya 2,500. Muda wa uwakilishi ni miaka mitatu na unaweza kuongezwa upya. Mwajiri huunda kamati ya uchaguzi, huandaa orodha ya wapiga kura na wagombea, husaidia kura ya siri na hutoa vifaa na eneo la kazi. Inapowezekana, angalau 30% ya wawakilishi wanapaswa kuwa wanawake. Wawakilishi wanaweza kuwasilisha malalamiko, kufuatilia OSH na kutoa maoni kuhusu kupunguza wafanyakazi au kupanga upya shirika. Mwajiri hukutana nao angalau mara moja kwa mwaka, huwapa nafasi ya kufikia mwajiri wakati wa dharura, hutoa taarifa husika za biashara kama taarifa za fedha, faida na hasara, mipango ya maendeleo na rekodi za malalamiko, na haruhusiwi kuwafuta kwa sababu ya majukumu yao ya uwakilishi. Wafanyakazi na waajiri wanaweza kuunda mashirika, yakiwemo vyama vya wafanyakazi na mashirika ya waajiri, bila mwajiri kuwashinikiza kujiunga au kuepuka chama. MIFOTRA, Wizara inayohusika na sera ya kazi na ukaguzi, husajili mashirika haya. Usajili unahitaji nyaraka kama katiba, taarifa za wanachama, anwani na rekodi; utu wa kisheria huanza baada ya kuchapishwa katika Gazeti Rasmi. Shirikisho la Sekta Binafsi (Private Sector Federation, PSF) hutumika kama mwavuli wa kitaifa wa waajiri kwa utetezi, mafunzo na mashauriano na mashirika ya wafanyakazi na MIFOTRA. Makubaliano ya pamoja yanaweza kutoa masharti bora zaidi na husajiliwa na mahakama ya kazi yenye mamlaka. Kwa kawaida, mgogoro binafsi hufuata njia kutoka kwa wawakilishi wa wafanyakazi hadi kwa Mkaguzi wa Kazi wa Wilaya na, ikihitajika, Mkaguzi wa Kazi wa Taifa na mahakama yenye mamlaka. Mgogoro wa pamoja unaweza kuhusisha Mkaguzi wa Kazi, Waziri, Baraza la Taifa la Kazi au usuluhishi. Uwasilishaji wa maandishi huanzisha mchakato. Wito kwa kawaida hutolewa ndani ya siku saba; kutofika bila sababu kunaweza kusababisha wito wa pili ndani ya siku tano. Upatanisho ukishindikana, rekodi ya kutokupatanishwa hutumika kwa mchakato wa mahakama. Wakaguzi wa kazi wanaweza kutoa ushauri, kukagua bila taarifa ya awali wakati wa saa za kazi, kunakili rekodi, kutoa maonyo, kutoza faini za kiutawala, kupendekeza kufungwa kwa muda na kusaidia upatanisho. Muda wa jumla wa kuwasilisha dai ni miaka miwili; hukatizwa na ombi la maandishi la suluhu, rufaa kwa wawakilishi wa wafanyakazi, idara ya ukaguzi au mahakama. Vyanzo vya msingi vilivyopitiwa havithibitishi ada ya kisheria ya kufungua shauri, ingawa wakili au mwakilishi aliyeidhinishwa anaweza kusababisha gharama. Kusimamisha kazi kwa muda kwa sababu za kiuchumi au kiteknolojia kunaweza kudumu hadi siku 90 ndani ya mwaka mmoja. Kufutwa kwa mfanyakazi mmoja au kikundi kunakohusiana na kupanga upya shirika, mageuzi, sababu za kiuchumi au uhamisho wa teknolojia kwa ajili ya ushindani kunahitaji taarifa ya mapema kwa wawakilishi wa wafanyakazi na taarifa iliyoandikwa kwa Mkaguzi wa Kazi mwenye mamlaka. Uchaguzi huzingatia utendaji, sifa za kitaaluma, uzoefu na wategemezi wanaotambuliwa kisheria. Mfanyakazi mwenye angalau miezi 12 ya huduma endelevu anaweza kupata mafao ya mwisho ajira ikikatishwa kwa sababu za kiuchumi, kiteknolojia au ugonjwa. Mfanyakazi aliyefutwa kazi anaweza kurejeshwa bila kushindanishwa nafasi ikipatikana ndani ya miezi sita na ana sifa zinazohitajika. Mfanyakazi wa kigeni anahitaji njia inayofaa ya kibali cha makazi na kazi kupitia Kurugenzi Kuu ya Uhamiaji na Uhamiaji wa Nje (Directorate General of Immigration and Emigration, DGIE). Mwajiri hukagua kuwa kibali kinafaa, huhifadhi taarifa za wafanyakazi wa kigeni, huripoti ukiukaji wa uhamiaji anaoufahamu na kuijulisha DGIE kwa maandishi mkataba unapomalizika. Mfanyakazi anaweza kufanya kazi katika nafasi iliyoidhinishwa pekee na huenda akawa na wajibu wa kuhamisha ujuzi. Kwa kawaida, uchunguzi wa soko la ajira hutumika kabla ya kuajiri mgeni, isipokuwa katika hali zinazoweza kujumuisha balozi, mashirika ya kimataifa ya serikali na njia za sheria za uwekezaji. Kibali Maalumu kinaweza kudumu hadi siku 90 na ada yake iliyoorodheshwa ni RWF 50,000; ada nyingine na muda wa uhalali hutegemea aina ya kibali. Waajiri wasio rasmi bado wana wajibu fulani kuhusu usalama kazini, kujumuika, mshahara, kategoria za mishahara ya chini ya kazi, likizo, hifadhi ya jamii, ubaguzi kazini, kazi ya kulazimishwa, watoto na ujauzito. Kwa kaya, shamba au biashara ndogo, makubaliano ya msingi yaliyoandikwa, rekodi za mshahara na likizo, hatua za usalama na kurasimisha uhusiano na RSSB vinaweza kupunguza migogoro na kurahisisha uzingatiaji. Hatari za sekta, kanuni za utumishi wa umma, aina za vibali na makubaliano ya pamoja vinaweza kubadilisha maelezo, kwa hiyo mamlaka husika na kanuni ya sasa ya sekta vinapaswa kukaguliwa kwa shughuli mahususi.