Ukosefu wa ajira nchini Rwanda

Neno la Kinyarwanda ubushomeri humaanisha ukosefu wa ajira, na abashomeri humaanisha watu wasio na ajira. Katika Utafiti wa Nguvu Kazi, NISR huhesabu mtu kuwa hana ajira ikiwa hafanyi kazi, anatafuta kazi kwa bidii na anapatikana kwa kazi ya kulipwa au yenye faida. Watu wanaopatikana na kutafuta kazi lakini hawatimizi masharti yote mawili huwekwa katika nguvu kazi inayowezekana badala yake. Kutotumika kikamilifu kwa nguvu kazi ni dhana pana kuliko ukosefu wa ajira na pia hujumuisha kufanya kazi chini ya muda unaotakiwa na nguvu kazi inayowezekana. Namna takwimu zinavyowahesabu watu wanaojishughulisha na kilimo cha kujikimu inaweza pia kutofautiana. Utafiti wa Nguvu Kazi wa NISR kwa robo ya pili ya 2026 ulikadiria watu takriban milioni 8.7 wenye umri wa kufanya kazi wa miaka 16 au zaidi, nguvu kazi ya takriban milioni 5.4 na watu wapatao 729,000 wasio na ajira. Kiwango cha ukosefu wa ajira kilikuwa 13.4%; kilikuwa 15.5% kwa wanawake, 11.6% kwa wanaume, 15.7% kwa watu wenye umri wa miaka 16 hadi 30, 14.1% maeneo ya mijini na 13.1% maeneo ya vijijini. Kutotumika kikamilifu kwa nguvu kazi kulifikia 59.7%, ikiwemo 66.1% kwa wanawake. Takwimu hizi zinaeleza hali ya soko la ajira na hazianzishi haki ya kupata msaada wa mapato. Rwanda haina mfumo wa jumla unaolingana na sajili ya wote ya watu wasio na ajira, michango ya bima ya ukosefu wa ajira, mafao ya mara kwa mara ya ukosefu wa ajira au wajibu wa kuripoti kutafuta kazi unaohusishwa na mafao. MIFOTRA inahusika na sera ya kazi, Mfumo wa Taarifa za Soko la Ajira na Mkakati wa Taifa wa Ajira na Ujuzi 2024–2029. Kora hutoa nafasi za kazi, mafunzo ya vitendo, taarifa za mafunzo, mwongozo wa taaluma na programu za kazi. Wasifu wa Kora kwa kawaida huwa na mawasiliano, kitambulisho au pasipoti, taarifa za elimu na wasifu wa kitaaluma. Vituo vya Huduma za Ajira hutoa bila malipo usajili, kuingiza wasifu, taarifa za nafasi, ulinganishaji, msaada wa CV na barua ya maombi, ushauri wa mahojiano, mafunzo ya teknolojia ya habari na mawasiliano, mafunzo ya Kiingereza, mafunzo ya kutafuta kazi na mwongozo wa kujiajiri. Vituo vilivyothibitishwa ni pamoja na KESC mjini Kigali, MESC mjini Musanze na HESC mjini Huye. Ushahidi hauonyeshi kwamba huduma hizo zinapatikana kote nchini kwa kiwango sawa. Waajiri, mifumo ya ajira ya umma, mitandao binafsi, familia na marafiki pia hutoa njia za kupata nafasi. Muda wa mwisho wa nafasi na programu hutofautiana, na hakuna huduma iliyorekodiwa inayohakikisha mtu atawekwa kazini. Baada ya kupoteza kazi kwa sababu inayostahili, mfanyakazi wa zamani anaweza kuhitaji kuchunguza mafao ya mwisho kando na msaada wa ukosefu wa ajira. Kifungu cha 31 cha Sheria ya Kazi ya Rwanda Na. 66/2018 kinatoa mafao ya mwisho pale ajira inapokatishwa kwa sababu za kiuchumi, uhamisho wa teknolojia au ugonjwa baada ya angalau miezi 12 ya huduma endelevu. Kiasi ni mishahara ya miezi miwili kwa huduma ya chini ya miaka mitano, miezi mitatu kwa miaka mitano hadi chini ya kumi, miezi minne kwa miaka kumi hadi chini ya kumi na tano, miezi mitano kwa miaka kumi na tano hadi chini ya ishirini, miezi sita kwa miaka ishirini hadi chini ya ishirini na tano na miezi saba kwa angalau miaka ishirini na tano. Taarifa ya kumaliza ajira, fidia nyingine na fidia ya madhara ni masuala tofauti; utaratibu wa migogoro ya kazi unaotumika kwa hali husika unapaswa kukaguliwa. Programu ya Vision Umurenge, au VUP, si mpango wa ukosefu wa ajira. Inalenga kaya maskini kupitia tathmini ya hali ya maisha, idhini ya eneo na bajeti iliyopo. Msaada wa Moja kwa Moja huhudumia kaya zisizo na mtu mwenye uwezo wa kufanya kazi; Kazi za Umma za Kawaida huhudumia kaya maskini zenye watu wenye uwezo wa kufanya kazi; na Kazi za Umma Zilizopanuliwa huhudumia kaya zenye vikwazo vya nguvu kazi. Upatikanaji, kiasi cha malipo na muda wake haujafungwa kwa kiwango kimoja kwa kila kaya. Kurejea kazini kunaweza kuwa kupitia ajira ya mshahara, kujiajiri, mafunzo ya vitendo au nafasi ya TVET. Programu ya Taifa ya Mafunzo ya Vitendo ya Kitaaluma inalenga raia wa Rwanda waliohitimu kutoka taasisi za elimu ya juu au politekniki; kwa kawaida ombi hutumwa kabla ya kupita mwaka mmoja tangu kuhitimu, mafunzo huchukua miezi sita na yanaweza kuongezewa hadi miezi sita. Programu hutoa posho ya usafiri ya RWF 50,000 kwa mwezi. Maombi hutumia huduma za kielektroniki za RDB. Tovuti ya Kazi ya TVET ni bila malipo kwa wanafunzi na wahitimu wa TVET na husaidia CV, kazi, mafunzo ya vitendo na mapendekezo, lakini haimweki mtu kazini moja kwa moja. Hifadhi CV, hati za utambulisho, vyeti, mawasiliano na wasifu wa mtandaoni zikiwa za sasa. Hakiki mwajiri, nafasi, mkataba, sababu ya kumaliza ajira na rekodi za malipo, na usilipe ada ya uajiri ambayo haijathibitishwa. Kusajiliwa kuwa huna ajira katika utafiti wa takwimu pekee hakuthibitishi kustahiki mafao.