Natura an Svìssera

La natura a comprend j’organism viv, ij paesagi e le relassion tra lor. An Svìssera, le diferense ëd altëssa, ij teren e le condission climàtiche a creo tanti ambient natural diferent. Tra ij ambient natural important a-i son ij bòsch, ij pra, ij camp, le torbiere, le pian-e d’inondassion, ij lac, ij fium, le praterie alpine e le zone aut ëd ròca. Ëdcò ij spassi pich, com le siparie, ij mur a sec, ij stagni e ij giardin natural a peulo esse ambient prezios. Biodiversità a veul dì varietà antra ij organism d’una specie, tra le specie e tra ij ambient. Sta varietà a sostegn l’impolinassion, ij teren fertij, l’eva pulìa e la capacità ëd la natura d’adaté-se ai cambiament. La protezion ëd la natura an Svìssera a l’é spartìa an diverse livel. La Confederassion e ij canton a definisso ij contorn e ij compit ëd protezion, ij comun a pianifico lor spassi, e ij proprietari o ij gestor a l’han responsabilità për le aree concret. Le aree protete a peulo conservé le specie rare, ij ambient delicà o ij paesagi special. Le règole a cambio da na zona a l’àutra, për sòn a-i é da rispeté ij cartel, ij senté marcà e le proibission local. Ël bòsch a l’é n’ambient natural, un lòch ëd svagament, na sorgiss ëd bòschame e, an tante zone, na protezion contra ij perìcol natural. Ste funsion a l’han da esse considerate ansem, për sòn l’ús e la cura a son nen jëstess dapartut. Le person a peulo visitè tanti ambient natural, ma a dovrìo disturbe-ne ël meno possibil. Resté an sij senté, tegn-e ij can sot control, porté via ij rument e nutrì nen ij animal selvatich a son d’le règole sempie. La protezion ëd la natura a peul salvé le specie, permete ël svagament e fé pi resistent ij paesagi. Ma a peul nen impedì tut ij cambiament e a richied sovens ëd bilansé protezion, ús, sicurezza e drit ëd proprietà.